چاپخانه های دولتی

مطبعه دارالطباعه يا مطبعه دولتی

اولين چاپخانه سربی است که بعد از 22 سال وقفه در چاپ سری آغاز به کار کرده است اسامی کتبی که در اين مطبعه به چاپ رسيد و در مجموعه می باشد عبارت است از :

1 – روزنامه سفر فرنگستان اثر ناصرالدين شاه، سال 1291 ق.

2 – سرگذشت معشوقه نقاب آهن پوش اثر ژرژدکولک، ترجمه متين السلطنه، سال 1328 ق.

 3 – نخبه سپهری اثر عبدالرحيم طالبوف ، سال 1329 ق.

4 – دوره تاريخ انقلاب کبير فرانسه، اثر الکساندر دوما، ترجمه يوسف مرتضوی تبريزي، سال 1313 ق.

 

مطبعه خاصه همايوني

دومين مطبعه دولتی است که 2 اثر اين چاپخانه در مجموعه موجود می باشد .

1 – الفاظ متشابه متداول در زبان فرانسه، اثر محمد حسن اعتمادالسلطنه، سال 1300 ق.

2 – شرح نهج البلاغه از محمد صالح ابن محمد بزغاني، سال 1320ق.

مطبعه شاهنشاهي

(مطبعه مبارکه،مطبعه مبارکه شاهنشاهي، مطبعه خاصه شاهنشاهي، مطبعه شاهي) مطبعه شاهنشاهی نخستين بار با مديريت عبدالله قاجار در خيابان ناصريه (ناصرخسرو فعلی ) شماره 9 تاسيس شد . اولين مطبعه ای است که کتاب قانون انتخابات وکلای مجلس شورای ملی را به چاپ رساند . کتب چاپ شده به وسيله اين مطبعه عبارتند از :

1 – يک سال در قشون فرانسه، اثر عباس ميرزابن فرمانفرما، سال 1319 ق.

2 – سفرنامه مبارکه شاهنشاهي، اثر مظفرالدين شاه، سال 1319 ق.

3 – فوائد ناصري، اثر خليل ثقفي، سال 1320 ق.

4 – کفايةالتعليم، اثر حسن رشديه، سال 1320 ق.

5 – وسايل المحبين، اثر جعفربن حسين شوشتري، سال 1320ق.

6 – وسايل مظفري، اثر علی طباطبايی تبريزي، سال 1320

7 – قانون خدمت قزاقي، اثر پالکونيک چرنوزونوف، ترجمه مشيرالدوله، سال 1321 ق.

8 – مانن لسکو اثر آبه پروست،ترجمه ابوالقاسم سروش،سال 1322 ق.

9 – تفسير ابوالفتوح رازی اثر ابوالفتح رازي، ترجمه محمد کاظم طباطبايی ، سال 1323 ق.

10 – رساله حاج ميرزا صادق تبريزي، اثر صادق تبريزي، سال 1323 ق.

11 – معرفة البدايع فی الفنون اثر لسون دوشوز، ترجمه عيسی طبيب، سال 1324 ق.

12 – ناسخ الرموز اثر محمودبن يوسف مازندراني، سال 1324

13 – اصول علم جغرافی اثر عبدارزاق خان، سال 1327ق.

14 – کلاسيک (سيد حکايت) ، ترجمه و تأليف خليل ثقفي، سال 1328

15 – قوانين فرانسه اثر لئوپولدمابی لولر، ترجمه محمد علی حشمة السلطان سال 1328 ق.

16 – همايون نامه اثر بدايع نگار، (بی تا )

 

مطبعه مجلس

چاپخانه سربی خاص مجلس بوده که بطور مستقل کار می کرد، ولی در اختيار دولت بود . مدير اين مطبعه ميرزا سيد محمد صادق طباطبايی و محل چاپخانه در ابتدا در خيابان ناصری ناصرخسرو فعلی ) و از سال 1329 ق. به ميدان بهارستان ساختمان مجلس منتقل شد . از اين مطبعه تنها يک کتاب در مجموعه موجود است و آن رساله اصول تمدن اثر ملکم خان، سال 1325 ق.است .

 

چاپخانه های غيردولتی يا خصوصی   

از ميان چاپخانه های خصوصی 3 چاپخانه از فعال ترين و پرکارترين آن ها محسوب می شوند .

 

مطبعه خورشيد

اولين چاپخانه سربی غيردولتی بوده که با تشکيلات مجهزی اقدام به کار کرد .محل اين چاپخانه در خيابان ناصری ( ناصر خسرو فعلی )، جنب شمس العماره بوده است . تاريخ چاپ کتب آن بين سال های 1324 – 1305 فمری را نشان می دهد که بعد از طبع آخرين کتاب خود در سال های 1324 قمری تعطيل و تجهيزات آن به چاپخانه شرقی منتقل شد ( اولين کتاب چاپی چاپخانه شرقی در مجموعه سال 1324 ق . و مصادف با تعطيل شدن مطبعه خورشيد است ) . کتبی که به وسيله مطبعه خورشيد به طبع رسيده عبارتند از :

1 – مقالات علمی و سياسی اثر محمد نصيربن جعفر سال 1305 ق.

2 – تفاحيه اثر ارسطو، ترجمه باباافضل کاشانی سال 1311 ق.

3 – پيراهه شاهان اثر باباافضل کاشانی سال 1311 ق .

4 – سفينه طالبی اثر طالبوف سال 1319 ق .

5 – غادة انگليسه ، ترجمه علی قليخان سال 1321 ق .

6 – اسراالشهادة اثر محمدبن مهدی اشرفی سال 1322ق.

7 – لادام اکامليا، اثر الکساندر دوما سال 1322 ق.

8 – حکايت هرمس مصری اثر جرجی زيدان سال 1322 ق.

9 – سرگذشت آرمانوس سال 1322 ق.

10 – مرآت العاشقين اثر رضاقلی ميرزا مجنون مراغه ای سال1322ق.

11 – تربته النبيات، ترجمه عزيزالله بن محمد عليخان، سال 1323 ق.

12 – فتح اندلس اثر جرجی زيدان، ترجمه ابراهيم خان سال 1323 ق.

13 – ژيل بلاس اثر لساژ، ترجمه محمد کرمانشاهی سال 1323 ق.

14 – نظام نامه اداره نظارت، محصول ابريشم ايران سال 1323 ق.

15 – پل ورژينی اثر برناردن دوسن پير، ترجمه ابراهيم نشاط سال 1324

16 – تاريخ چين ترجمه محمد نديم السلطان سال 1324 ق.

17 – دختر فرعون اثر الکساندر دوما، سال 1324ق.

18 – حفظ الصحه اثر علی اکبر نفِسی ، بی تا

 

 

مطبعه فاروس

اين چاپخانه سربی به وسيله عده ای از ارامنه، به مديرِت شخصی به نام وارطان در تهران تأسيس شد . چاپخانه فاروس يکی از فعال ترين چاپخانه های تهران بوده كه كتابهای زيادی چاپ كرده . محل تأسيس آن لاله زار اول كوچه بهار و بعد خيابان سعدی بوده است . در خبرهای آن مقطع از زمان بعد از بمباران مجلس چنين آمده است كه” مدرسه ها و مطبعه ها و روزنامه ها همه موقوف و بسته شد مگر مطبعه فاروس روسی و مطبعه شاهنشاهی و روزنامه ايران امروز“ اسامی كتبی اين مطبعه به چاپ رسانده عبارتند از :

1 – صنعت عكاسی اثر پاپاريان سال 1321 ق .

2 – علم دفترداری ، ترجمه و تأليف مسعودخان . سال 1323 ق.

3 – بوسه عذرا = كشف الاسرار، اثر جورج رينولدز، ترجمه حسين خان صدرالمعالي، سال 1326 ق.

4 – اصول عقايد اثر اسدالله خرقانی سال 1329ق.

5 – هزار و يك كابوس اثر الكساندر دوما سال 1329 ق.

6 – ديار اشكبار اثر الف . هارونيان، ترجمه ماطاوس ملكيانس سال 1329

7 – فوائدالترجمان، اثر مهدی قلی هدايت سال 1330ق.

8 – تجارت قالی رنگين به رنگ های جوهرك . سال 1332 ق.

9 – قانون جزای عرفی اثر فيروز ميرزا فرمانفرما،سال1335ق.

10 – اصول حفظ الصحه قابلگی جديد اثر ماتيلد دومپس سال 1300 –1299 ش .

11 – راپرت عمليات اداره انستيتو پاستور دولت عليه ايران، اثر ژوزف منار سال 1300 ش .

12 – منطق آموزگار اثر حبيب الله آموزگار سال 1301 ش .

13 – زراعت پنبه اثر ابوالقاسم ذوالرياستين سال 1302 ش.

14 – نظامنامه مشق توپخانه سبك صحرايی مشق آتش بار سال 1302ش.

 

مطبعه برادران باقراف (باقرزاده)

اين چاپخانه غيردولتی سربی نيز از مهم ترين و پركارترين چاپخانه ها بوده كه تا قبل از سال 1331 ق. با نام باقراف مشغول فعاليت بوده . در سال 1331 ق. با چاپ كتاب انقلاب كبير فرانسه و در كار مشتركی با مطبعه دولتی نام خود را به مطبعه برادران باقرزاده تغيير داده است .

اسامی كتبی كه اين مطبعه به چاپ رسانده عبارتند از :

1 – رساله بيطاری درخصوص شناختن اسب ترجمه محمدعلی ميرزا حشمت السلطان، سال 1330 ق.

2 – سفرنامه سر آنتوان شرلی و سر ربرت شرلی اثر آنتونی شرلي، ترجمه آوانس سال 1330 ق.

3 – كتاب آبی ترجمه ابوالقاسم خان و ديگران سال 1303 ق.

4 – تاورنيه اثر ژان باپتيست تاورنيه، ترجمه ابوتراب نوری سال 1331ق.

5 – روكامبول اثر يونسون دوترای ، سال 1302 – 1331 ق.

6 – شهريار هوشمند، ترجمه و تأليف ابراهيم زنجاني،سال1331 ق.

7 – سياست المحمديه اثر يوسف ترشيزي،سال 1332 ق.

8 – احسن التواريخ اثر محمدفريد، ترجمه علی بن عبدالباقی مستوفی اصفهاني، سال 1332 ق.

9 – شارل عبدالحمن، اثر جرجی زيدان، ترجمه عبدالرحيم خلخالي، سال 1333 ق.

10 -  ناپلئون و اسلام اثر شرفيل، ترجمه عباسخان، سال 1333 ق.

11 – نظامنامه و كاتالوگ موزه ملی ايران سال 1335ق=برج حوت لوی ئيل 1295 ش .

12 – تشريح : تفضيل حيوانات اهلی اثر فيلس نرد، ترجمه ابوطالب خان، سال 1334 ق.

13 – ديوان قائم مقام، اثر ابوالقاسم بن عيسی قائم مقام، سال 1298 ش.

14 – اسرار سلطاني، دربار شاهي، ترجمه حبيب الله عين الملك، بی تا

چاپخانه های دولتی و خصوصی ديگر كه كتب چاپ شده آن ها در مجموعه می باشند عبارتند از مطبعه معارف، مطبعه آرچ بشوب (مطبعه كليسای كنتربری انگليس)، دارالنشاط، مطبعه شرقي، مطبعه پارسيان، مطبعه شرافت احمدي، مطبعه كتابخانه مصور، مطبعه ناصري، مطبعه فرهنگ، مطبعه حسيني، مطبعه اميد، مطبعه طوس، مطبعه روشنايي، مطبعه بوسفور، مطبعه تمدن، مطبعه حبل المتين، مطبعه سعادت، مطبعه قناعت كه تعدادی چند از كتب اين مطابع در مجموعه وحود دارد .

طبق مجموعه مورد بررسی در دوره دوم مجموعا 30 چاپخانه دولتی و غيردولتی مشغول چاپ كتاب بودند كه از اين تعداد 6 چاپخانه دولتی و 19 چاپخانه غيردولتی و 5 چاپخانه نيز كه در جدول به صورت – نشان داده شده دولتی و يا خصوصی بودن آن برای نگارنده مشخص نبوده است .

 

مشخصات كتابشناسی

كتب چاپ سربی دوره (1233 – 1269 ق.)

 

كتب چاپ سربی اين دوره، كتاب های دوره انتقال از نسخ خطی به كتاب های چاپی می باشند، مشخصات كتاب شامل عنوان و مؤلف، مترجم، تاريخ و محل چاپ در صفحه آخرين كتاب ذكر شده است .

يكی از مشخصات كتب چاپی دوره اول وجود چاپگرها يا باسمه چی ها است كه كار يدی انجام می دادند، با عناوين صاحب كارخانه، استاد و ناظم نيز ذكر شده اند .

صاحب كارخوانهْ(كارخانه)

در انتهای كتاب الطهارة

. . . تمت الكتاب بعون الملك الوهاب در يوم پنجشنبه بيست و هشتم شهر جمادی الاول در كارخوانه جناب خيرالحاج حاجی محمد اسمعيل اتمام يافت اميد كه در نظر ارباب دانش مطبوع ايد فی 1242 .

استاد

در كتاب ماثر سلطاني

از جمله تصنعات غريبه عمل انطباع بود كه او را باسمه گويند و اين نسخه كه موسوم بماثر سلطانی است در دارالطباع دارالسلطنه تبريز به اهتمام كارگذران سركار حضرت وليعهد و به سعی و استادی جناب ملامحمد باقر تبريزي. . .

ناظم امور چاپ

در انتهای كتاب رساله آبله كوبي

لهذا حسب الامر نواب اشرف والاروحنا فدا كمترين بنده دعاگو ناظم امور باسمه خانه دارالسلطنه تبريز علی بن الحاج محمد حسين المرحوم التبريزی اشهر بامين اشرع به باسمه كردن رساله مزبور و در خدمتگذاری سعی تمام وجد و جهد مالاكلام نموده و در تاريخ بيست و هشتم شهر شعبان المعظم من سنه هزارو دويست و چهل و پنج هجری انطباع و انتقالش نسخ رساله صورت اتمام پذيرفت .

ناشر

ناشركه با عبارت سعی و اهتمام و به سعی و دست و رنج به كار برده می شد .

رساله حسنيه

. . . بحمدالله كه آن هم به حكم محكم سلطانی و سعی و التفات نواب جلالت و نيابت دستگاه مقرب الخاقان منوچهرخان زيداجلاله به سعی و رنج اقل خلق الله عبدالرزاق اصفهانی كتبی كه اكثر مردم از آن منتفع كردند مطبوع از آن جمله اين رساله حسنيه كه تفسير بعضی از آيات قرآنی و احاديث نبوي..1246. 


ادامه مطلب