محمد علی تربيت

 

فهرست روزنامه های تبريز

 

 

 

  اين فهرست با تغييراتی  ، براساس مندرجات کتاب دانشمندان آذربايجان نوشتهء محمد علی تربيت درج شده است . تغييراتی که درآن داده شده به شکل زير است :

1.                         دراين فهرست تنها نام روزنامه ها وگاهنامه هايي را که در تبريز منشر شده آورده ايم .

2.                        فهرست را بر اساس سال انتشار ، مرتب کرده ايم . اما در هر سال انتشار فهرست الفبايي آن سال رعايت گرديده است .

3.                      درکتاب دانشمندان آذربايجان ، تاريخ انتشارچند روزنامه با تقويم شمسی نوشته شده ، جهت يک دست شدن ليست حاضر وجهت راحت يابی خوانندگان گرامی چند تاريخ مذکور را به سال قمری تغيير داديم مبنای محاسبه حدود چهل سال اختلاف بين تاريخ شمسی وتاريخ قمری در آن زمان بوده است .

4.                      توضيحات مربوط به داخل پارانتزها را در آخر ليست آورده ايم .

 

 

 

 

1275:(حدودا   1235 شمسی)

 

 

1-  آذربايجان

 

روزنامهء ماهانهء منتشره در تبريز باچاپ سنگی در سال 1275 . اين روزنامه به عناوين « اخبار دارالسطنهء آذربايجان »  « روزنامهء وقايع شهر مملکت محروسهء آذربايجان »،« روزنامهُ ملتی مملکت  آذربايجان » وغير آن نشر شده وچندين سال دوام کرده است . ( 1)

  

 

1297:

 

  1-   تبريز

 

روزنامه نيم ماههء منشره در تبريز به مديرت شخصی مسمی به کمال در1297 ، شمارهء سوم سال اول 25 محرم 1297 وشمارهء بيست وپنجم سال سوم مورخهء 28 شعبان سنهء 1299 از اين روزنامه را داريم . ( 2 )

  

 

1301

 1- مدنيت

روزنامهء هفتگی منشره در تبريز با چاپ سنگی به مديريت صدرا در جمادی الاخر 1301 . ( 3 )

 

 

1307

 

1-     شمال غرب

روزنامهء هفتگی منشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت و نويسندگی باقر نطاق ( 4 ) در سال 1307

 

 

1310

 

1.      شب نامه

      نشريهء هزلی در تبريز به مديريت عليقلی صفر اوف در حدود سال 1310 ( 5 )

 

1311

 

1-   ناصری

روزنامهء ده روزه منتشره در تبريز با چاپ سنگی به مديريت محمد نديم باشی مدير مدرسهء مظفری وبعد از آن مسعود عدل در 17 ـ 1311 .

 

 

1315

 

1.      الحديد

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سنگی به مديريت سيد حسين در 1315 ، سه شماره نشر شده است . ( 6 ) اين روزنامه در 1323 دوباره به مديريت سيد محمد شبستری  ( 7 ) نشر شده  وتا اوايل اعلان مشروطيت انشار يافته است .

 

 

1316      

 

2.      احتياج

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز باچاپ سنگی به مديريت عليقلی معروف به صفراوف ( 8 ) در 1316 پس از انتشار 7 شماره از آن به امر اميرنظام گروسی حاکم آذربايجان توقيف شده است . ( 9 )

 

 

3.      ادب

     روزنامهء ده روزهء منتشره در تبريز ، سنگی ، به مديريت صادق اديب الممالک ( 10 ) در سنهء 1316 شمارهء اولش به عنوان جريدهء ادب وبعد از آن فقط با لفظ ادب انتشلر يافته ودر عرض دو سال 22 شمارهء مصور نشر شده است .  ( 11 )

 

4.                    اقبال

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سنگی به مديريت عليقلی معروف به صفر اوف ، در سال 1316 . ( 12)

 

 

1320

 

1.      گنجينهء فنون

مجلهء نيم ماههء منتشره در تبريز به مديريت محمد علی تربيت در سال 1320 ، يکسال نشر شده است .

 

 

1322  

 

1.          کورتز ( کار )

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز به زبان ارمنی در سال 1903 .

 

 

1323

 

1.         آزدارار ( اطلاعات )

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز به زبان ارمنی در سال 8 ـ 1904

 

1324   

 

1.      ابلاغ

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سنگی به مديريت محمود  سکند ا نی روز عيد غدير خم سنهء 1324 .  ( 13 )

 

 

2.       آزاد

روزنامهُ هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سنگی ومصور با صور بعضی از مشاهير وطن پرستان به مديريت رضا تربيت در اخر سال 1324 . ( 14 )

 

3.        اخوت

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سنگی به مديريت احمد بصيرت ( 15 ) در 1324 ، روزنامهء ارتجاعی

 

4.       اسلاميه

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سنگی در 1324 صاحب امتياز و نگارندهء آن ابوالقاسم ضياء العلما مي باشد که در روز عاشورا 1330 با هفت نفر ديگر در تبريز اعدام گرديده اند . شمارهء هشتم اين روزنامه 29 ربيع الاول سنهء 1325 است .

 

5.          اسلاميه

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سنگی به مديريت احمد بصيرت در 1324 ، روزنامهء ارتجاعی .

 

6.     اميد    

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سنگی مصور از طرف محصلين مدرسهء لقمانيه  در 1324 بیست وچهار شماره از آن انتشار يافته است .

 

7.         جريدهء ملی

روزنامهء نيم هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سنگی به مديريت سيد علی اکبر در  1324  ( 16 )

 

8.        دبستان

مجلهء نيم ماههء منتشره در تبريز به مديريت رضا پرورش در1324 در مدرسهء پرورش .

 

9.      روزنامهء مجلس ملی تبريز

 

روزنامهء نيم ورق منتشره در غرهء رمضان 1324 به مديريت سيد علی اکبر . اين روزنامه اولين ورقه ای است که در تبريز پس از اعلان مشروطه نشر شده  چون کلمهء مجلس مناسب نبود بر حسب پيشنهاد نگارنده ( محمد علی تربيت ) اين شماره انتشار نيافته وبه جای آن در همان روز شمارهء ديگری به عنوان « روزنامهء ملی » چاپ ومنتشر شده وبعد از اندکی تبديل اسم داده به « جريدهء ملی » موسوم گرديده وبعد از مدتی به نام « انجمن » شروع به انتشار نموده است

 

10.  روزنامهء ملی

روزنامهء نيم ورق هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سنگی در غرهء رمضان سال 1324 .

 

11.   عبرت

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سنگی در 1324 .

 

5.        عدالت

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سنگی به مديريت سيد حسين در سال 1324 . ( 17 )

 

12.         مصباح

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سنگی به مديريت ابوالقاسم تبريزی در 1324 .

 

 

1325   

 

1.       آذربايجان

روزنامهء هفتگی بذله سرا منتشره در تبريز با چاپ سربی و صور رنگين هزلی به مديريت عليقلی معروف به صفر اوف ( 1326 مرده ) بيست شماره نشر شده ، شمارهء اولش 6 محرم 1325 ، شمارهء آخرش 6 شوال 1325 .  ( 18 )

2.      حرف حق

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت سيد نعمت الله

در ا.واخر 1325 .   ( 19 )

 

3.        شکر

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز به مديريت محمد علی عبدالمناف زاده در 1325 . ( 20 )

 

4.       مجاهد

روزنامهء منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت سيد محمد شبستری در 1325 . ( 21 )

  

 

1326

 

1.      آ ملا عمو

روزنامهء نيم ورقی منتشره در تبريز با چاپ سنگی از طرف ارتجاعيون و اننجمن اسلاميه در 1326 ، در مقابل روزنامهء اتحاد .

 

2.       اتحاد

روزنامهء نيم هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی در انجمن اتحاد که نگارنده ، آن انجمن و روزنلمه را در غرهء صفر 1326 تاسيس نموده بودم تا 25 شماره انتشار يافته است . ( 22 )

 

3.      خير انديش

روزنامهء منتشره در تبريز در 1326 . ( 23 )

 

4.         شورای ايران

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی از طرف انجمن مشورت سدر 1326 . ( 24 )

 

5.        صراط المستقيم

روزنامهء منتشره در تبريز با چاپ سنگی در سال 1326 .

 

6.        مساوات

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت سيد محمد رضا معروف به مساوات در 1326. ( 25 )

 

7.       نالهء ملت

 

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سنگی به مديريت ميرزا آقا در 1326 .

 

8.      نظميه تبريز

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز به مديريت محمد اسگندانی با چاپ سنگی در 1326 .

  

 

1327     

 

1.        آراود ( صبح  )

روزنامهء هفتگی  منشره در تبريز به زبان ارمنی از طرف فرقهء داشناکسوتيون

 ( 26 ) به مديريت يوسف در 12 ـ 1909 . ( 27 )

 

2-استقلال 

 

روزنامهء دو روزانهء منتشره در تبريز باچاپ سربی به مديريت ميرزا آقا معروف به نالهء ملت ( 28)  در جمادی الاول 1327 وتا 1328 داير بوده است . ( 29 ) 

 

1.         بلديه

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سنگی به مديريت احمد ميرزا در 1327 . ( 30  )

 

2.        بوقلمون

روزنامهء نيم ورقی منشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت غنی زاده در 1327 ( 31 )

 

 

3.         صحبت

روزنامهء منتشره در تبريز با چاپ سنگی به مديريت سيد حسين ( عدالت ) ( 32 ) در 1327 . اين روزنامه به واسطهء نشر يک مقاله به طور لطيفه در شماره چهارم به عنوان « دندهء کج » در بارهء تستر نسوان و لزوم اصلاح حال آنان مورد غيظ روحانيون وعوام گشته و توقيف گرديده است .

 

 

1328      

 

1.         محاکمات 

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت محمود غنی زاده در 1328 . ( 33 )

 

 

1329   

 

1.     زانک  ( زنک ) ؟ 

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز به زبان ارمنی از طرف فرفهء هنچاکيستها در  12 ـ 1910 .

 

2.     سعادت

روزنامهء نيم ماههء منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت ابراهيم شمس در 1329 ، در مدرسهء سعادت .

  

 

1330

 

1.     شفق 

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت حاجی آقا رضا زاده در 1330 . ( 34 )

 

2.        فکر

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت الکساندر دروارنيانس در 25 ربيع آلاخر 1330 . روزنامهء ارتجاعی است . ( 35 ) .  

 

1331 

 

1.         آغاغان

مجلهء ماهانه منتشره در تبريز به زبان ارمنی در 13 ـ 1912 .

 

2.           آيق ( طلوع )

روزنامهء منتشره در تبريز به زبان ارمنی در 22 ـ 1912 .

 

3.      توفيق

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت معاون السلطان و ميلانی در 25 محرم 1331 ، اين روزنامهء ارتجاعی به جای روزنامهء فکر تاسيس شده است .

 

4.        قراداغ

روزنامهء منتشره در تبريز به زبان ارمنی در 13 ـ 1912 . اين روزنامه به جای آغاغان انتشار يافته است .

  

 

1332

 

1.        جريدهء اسلامی

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت اديب خلوت در 8 ربيع الاول 1332 ، روزنامهء ارتجاعی .

 

 

2.         خورشيد

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت الکساندر دروارتانيانس در 1332 به جای ميطق ، روزنامهء ارتجاعی است . در شماره 3 توقيف شده .

 

3.          خوسک ( سخن )

مجلهء منتشره در تبريز به زبان ارمنی در 14 ـ 1913 .

 

4.         ميطق

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت الکساندر دروارتانيانس 1332 به جای توفيق ، ولی پس از نشر يک شماره توقيف شده است .

 

 

1335

 

1.     تجدد

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت ابوالقاسم فيوضات و شيخ محمد خيابانی در جمادی آلاخر 8 ـ 1335 .  ( 36 )

 

2.        کليد نجات

روزنامهء هفتتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت باقر نطاق معروف به « طليعه » در 1335 .  

 

1336   

 

1.     حشرات الارض

روزنامهء هفتگی بذله سرا منتشره در تبريز با چاپ سربی وتصاوير رنگين هزلی در 18 صفر 1336 .( 37 )

 

2.        خلد برين

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت محمد حسين در 1336 .

 

3.     شرق

روزنامهء نيم هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت س ، ب، در رجب 1336 .

 

4.          طليعهء سعادت

روزنامهء هفتگی منتشره درتبريز با چاپ سربی به مد يريت باقر نطاق معروف به طليعه در 1336 .

 

1337

 

1.         آذربايجان 

روزنامهء هفتگی منتره در تبريز با چاپ سربی به مديريت محسن در تحت نظارت مجدالسلطنهء افشار در 1337 .

 

2.        آرشالويس  ( 38 )  ( بامداد )

روزنامهء هفتگی منتشره در تبريز به زبان ارمنی 19 ـ 1918 .

 

3.        بايکار ( پيکار )

روزنامهء نيم ماههء منتشره در تبريز به زبان ارمنی در 19 ـ 1918 .

 

 

1338     

 

1.      ادب

مجلهُ ماها نهُ منتشره در تبريز با چا پ ستگی در سنهُ  1338 از طرف

هيا ت  محصلين مدرسهُ متوسطه .

 

2.        برجيس

روزنامهُ ماهانهُ بذله سرا منتشره در تبريز به مديريت مصورالسلطان با چاپ سربی وصور رنگين هزلی در 1338 .

 

3.        تبريز

روزنامهء دو روزانه وبعدها روزانه منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت اسمعيل يکانی وبعدها حسين تبريزی در اواخر سال ( 1338 ) والحال داير است . ( 39 )

 

4.            کقاسر  ( زيبا دوست )

روزنامهُ ماهانهُ منتشره در تبريز به زبان ارمنی در 1919 .

 

5.         معرفت

روزنامهُ هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سنگی به مديريت عبدالله جهانشاهی در 1919 ، در مدرسهُ معرفت .

 

6.     ملا نصرالدين

روزنامهُ هزلی هفتگی ، منتشره در تبريز با چاپ سربی وتصاوير رنگين به مديريت جليل نخجوانی در 1338 ، شش شماره نشر شده است .

 

7.         منارت ( مناره )

روزنامهُ هفتگی منتشره در تبريز به زبان ارمنی در 20 ـ 1919 .

    

 

1339 

 

1.         آزاديستان

روزنامهُ نيم ماهه منتشره در تبريز با چاپ سنگی به مديريت تقی رفعت در 1299 شمسی .

 

2.     تکامل

روزنامهُ هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت مير علی اکبر سراج در 40 ـ 1339 . ( 40 )

 

 

1340 

 

1.         آزاد

روزنامهُ هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت ابوالقاسم مراغه ای  ( 41 )  در ربيع الاول 1340 ، شش شماره اتشار يافته .

 

2.         سده

روزنامهُ ماهانهُ منتشره در تبريز با چاپ سنگی به مديريت اسمعيل مهندس ذر بيستم بهمن ماه 1300 شمسی .

 

 

1343 

 

1.        آذر

روزنامهُ هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت دکتر علی اکبر پيشوا در 1343 .

 

2.        آذرآبادگان

روزنامهُ هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت دکتر علی اکبر پيشوا در 1343 .

 

3.            آسايش

روزنامهُ نيم هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت سالار ظفـر در شهر صفر 1343 . ( 42 )

4.         ارديبهشت

روزنامهُ هفتگی منتشره در تبريز به مديريت علی اصغر حريری در 1343

 

5.        عنکبوت

روزنامهُ هزلی هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی مصور به مديريت باقر نطاق  در 5 ـ 1343 .

 

 

1345

 

1.         سهند

روزنامهُ دوروزانهُ منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت محمد غنی زاده در 52 ـ 1345 .

 

2.       فرياد آذربايجان

روزنامهُ هفتگی منتشره در تبريز باچاپ سربی به مديريت حاجی کاظم دادگران در 6 ـ 1345 .

 

 

1349

 

1.          شاهين

روزنامهُ هفتگی منتشره در تبريز با چاپ سربی به مديريت حبيب الله آقازاده  در 54 ـ 1349 .

 

 

توضيحات :

 

1.                           اين روزنامه قديمی ترين روزنامه ايست که با چاپ سنگی در آذربايجان به سال 1275 هـ . ق انتشار يافته است وبنا به تصريح مؤلف مقالهء « روزنامه نگاری در ايران » مندرج در شمارهء هفتم دورهء جديد مجلهء کاوه ، اين روزنامه سومين روزنامه ايست که به زبان فارسی منشر شده ويک نسخه از آن ـ که صفحهء اول ندارد ـ در کتابخانهء دولتی برلين محفوظ است . تاريخ  آخرين شمارهء اين روزنامه در دست نيست ومحتمل است که بعدها به اسم   « تبريز» در سالهای 1290 و1296 هـ .ق منشر شده است .

 

2.                           این روزنامه در سال 1296 قمری از طرف دولت ، به دستور مظفر الدين شاه که در آن وقت وليعد ايران بوده در شهر تبريز تا سيس و منتشر شدهاست . ( تاريخ منتظم ناصری ، ص 357 )

 

3.                            این روزنامه به مديريت آزانس ارامنه ملقب به صدرا در سال 1301 قمری با چاپ سنگی در تبريز منتشر شده است .

 

4.                             باقر نطاق علاوه بر تاسيس روزنامهُ شمال غرب ، مدير مدير روزنامه های ديگری از جمله کليد نجات ، عنکبوت ، روزنامهُ طليعهُ سعادت نيز بوده است .

 

5.                            اين نشريه به زبان ترکی وبا زلاتين ، در قطع 8 در 14 ، مشتمل بر سيزده سطر ، در تبريز چاپ وانتشار می يافت . ( تاريخ مطبوعات ايران ، ادوارد براون ، ص 108 )

 

6.                             بنا به تقريظی که به قلم ميرزا رضا خان رفعت در شمارهُ اول دورهُ دوم الحديد نوشته شده ، بيش از دو شماره منتشر نشده .

 

7.                       سيد محمد شبستری : سيد محمد شبستری ملقب به ابوالضياء ، همان کسی است که پس از اعلان مشروطيت در تبريز با کمک حاج ميرزا آقا بلوری (مؤسس روزنامهُ  آذربايجان ) روزنامهُ « مجاهد » را تاسيس نمود وبعدها هم روزنامهُ « ايران نو » را در تهران داير کرد .

 

8.                         صفراوف : عليقلی صفراوف ، در زمان محمد علی ميرزا ـ که به عنوان ولايتعهد درتبريز بود ـ در دستگاه او ميزيست و سمت « راپورتچی باشی » داشت وراپورتهايي که مي رسيد از زير دست او مي گذشت ، مع ذلک شخصا مردی آزاديخواه  و پيوسته  به آزاديخواهان کمک مي نمود . وی با تاسيس روزنامهُ احتياج ، اقبال ، آذربايجان کمک های شايانی به مشرويت ايران کرده است .

 

9.                            اولين شمارهُ روزنامهُ احتياج در محرم سال 1316 مطابق با 6 ژوئن 1898 ميلادی انتشار يافته وپس از انتشار هفت شماره وتوقيف آن ، روزنامهُ ديگری به نام اقبال منتشر شده است .

 

10.                       صادق اديب الممالک : در مورد ترجمه حال اين مرد بزرگ لطفا  رک : مقدمهُ مرحوم وحيد دستگردی بر ديوان کامل اديب الممالک .

 

11.                    اين روزنامه که به مديريت اديب الممالک شاعر ونويسندهُ چند روزنامه ،          تاسيس شده ، سه دورهُ مختلف را طی کرده ومدتی در تبريز ، زمانی در مشهد و چندی در تهران انتشار يافته است . برای اطلاع از چگونگی انتشار آن در این سه دورهُ مختلف لطفا   رک : ( تاريخ جرايد...  ج 1 ، ص 80 به بعد ) .

 

12.                    پس ازتوقيف روزنامهُ احتياج ، صفراوف شمارهُ هشت روزنامهُ احتياج را به نام روزنامهُ اقبال منتشر کرد . در اين مورد  رک : توضيح 9 همين ليست .

 

13.                    اين روزنامه به خط نسخ ريز نوشته ميشد وقيمت ساليانهُ آن در تبريز هشت قران ودر ساير شهرهای ايران ده قران بوده است .

 

14.                      اين روزنامه که زير مسئوليت مستقيم ميرزا رضاخان برادر مرحوم محمد علی تربيت وتحت کنترل کتابخانهُ تربيت منتشر مي شد ، هر شماره اش در چهار صفحه وقطع هر صفحه 13 در 5/6 سانتی متر ، به خط بسيار خوب وبه قيمت هفت قران در اختيار علاقه مندان قرار مي گرفت . مرحوم کسروی نيز در تاريخ هيجده ساله  ( ص 95 ) اين روزنامه را جزو روزنامه هايی که در آغاز مشروطيت در تبريز منتشر مي شده  آورده است .

 

15.                      احمد بصيرت مدير روزنامهُ هفتگی اخوت ، دو روزنامهُ ديگر به نامهای اتحاد و اسلاميه در تبريز به سال 1324 قمری منتشر نموده است .

 

16.                    16.   اين روزنامه در آغاز تا سیس موسوم به « روزنامهُ ملی » بود وپس از نشر چند شماره به عنوان « جريدهُ ملی » موسوم گشت . اولين شمارهُ « جريدهُ ملی »  ( شمارهُ 32 روزنامهُ ملی ) در تاريخ چهارم ذيحجه 1324 قمری در چهار صفحه به قطع 5 / 6 در 12 سانتی متر ، با چاپ سنگی وخط نسخ انتشار يافته است و آخرين شمارهُ منتشر به اين نام ( : ) شمارهُ 37 مي باشد بنا بر اين  جمعا روزنامهُ جريدهُ ملی شش شماره منتشر شده است .

 

17.                    در مورد مشخصات روزنامهُ عدالت  رک : تاريخ هيجده سالهُ آذربايجان ، احمد کسروی  ص 95 ، تاريخ مطبوعات ... براون .

 

18.                    اين روزنامه با پول و همت والای حاج ميرزا آقا بلوری از بازرگانان فرهنگ دوست واز پيشگامان جنبش مشروطيت در تبريز به راه افتاد . اين روزنامه در هشت صفحه به قطع وزيری با چا پ سربی در مطبعهُ سربی   « ناموس » که متعلق به برادران زين العابدين وحاج ميرزا آقا بوده چاپ ومنتشر می شد . مرحوم کسروی در خصوص اين روزنامه مطالب جالبی جهت مطالعه دارد ، در اين مورد لطفا  رک : تاريخ هيجده ساله ، کسروی  ص 96 ، تاريخ مشروطهُ ايران کسروی ، ص 371 .

 

19.                      اولين شمارهُ « حرف حق » در تاريخ پنجم ذيحجهُ سال 1325 قمری در چهار صفحه به قطع 5/ 6 در 5/11 طبع منتشر شده است .

 

20.                      روزنامهُ شکر نيز به زبان ترکی آذری چاپ ومنتشر می شد .

 

21.                    شمارهُ اول روزنامهُ مجاهد به مديری ابوالضياء معروف در تاريخ  9 شعبان سال 1325 قمری وشمارهُ 22 آن در مورخهُ نهم ذيقعدهُ سال مذکور انتشار يافته است .

 

22.                       بغير از روزنامهُ مزبور که به مديريت مرحوم محمد علی تربيت منتشر ميشد . روزنامه ای ديگر به همين عنوان ـ اتحاد ـ به مديريت ميرزا احمد صاحب امتياز روزنامه ای به نام  « اخوت » و « اسلاميه » در سال 1324 قمری مطابق 1906 ميلادی در تبريز منتشر مي شده است .

 

23.                       ادوارد براون از قول رابينو مي نويسد : « روزنامهُ خيرانديش در تبريز با چاپ سنگی وبزبان ترکی تاسيس وشمارهُ اول آن در تاريخ دوم ربيع الاول 1327 قمری منتشر شده است وآن به قطع 5/6 در 12 سانتی متر وقيمت تک نمرهُ آن در تبريز يک شاهی ودر ساير شهرهای ايران يک شاهی ونيم است . » ( مطبوعات وشعر فارسی ، ص 83 ) .

 

24.                       خط مشی روزنامهُ هفتگی « شورای ايران » سياسی وطرفدار آزادی و مساوات بود . مؤسسين و نويسندگان اصلی این روزنامه سه نفر از آزاديخواهان مقتول : ميرزا سعيد سلماسی ، سيد حسن شريف زاده ، حاج علی دوا فروش بودند . ( تاريخ مطبوعات ايران ، ادوارد براون ص 112 )

 

25.                      اولين شمارهُ  روزنامهُ مساوات به مديريت سيدمحمدرضا شيرازی ، در تاريخ هفتم محرم سال 1327 قمری در تبريز با چاپ سنگی منتشر شده است .

 

26.                    داشناکسوتيون : مرام اصلی فرقهُ مذکور عبارت از استقلال ارمنستان وادارهُ آن به وسيلهُ ارامنه است . از افراد برجسته ومهم اين حزب که در ايران شهرتی دارد آقای کاسپار اپيکيان مي باشد . وی از کارمندان مسئول حزب ومردی اديب و نويسنده که در جنگ بين الملل اول ، در قتل عام ارامنه در ترکيه، از آنجا فرار کرده و مدتها در ممالک بيگانه بود تا اينکه به وسيلهُ هيئت ارامنهُ تهران برای انجام خدماتی به فرهنگ ارامنه دعوت شد . وی از جمله مشاورين سيد ضياء الدين در زمان کودتا مي باشد که از طرف سيد ضياء الدين به شهرداری تهران منسوب شد . حزب داشناکسوتيون ارامنه در انقلاب مشروطهُ ايران رل مهمی را بازی کرده است ويپرم خان ، پطروس خان هردو از اعضاء فعال اين حزب بودند . ( تاريخ جرايد ... ، صدر هاشمی ، ج 1 ، ص 111 )

 

27.                    مرحوم ادوارد براون در مورد اين روزنامه مي نويسد : « به سبب عقايد آزدی طلبی اش تاثير قابل ملاحظه در قـفـقاز داشت و در نتيجه دخول آن در روسيه منع شده بود ... مندرجات روزنامه عبارت است از راپورت واخبار مهم تلگرافی که خيلی معروف و مشهور بوده از تهران و خارجه و همچنين بحث با روزنامهُ ايرانی به نام شفق که در تبريز طبع مي شده ، در اين روزنامه چاپ شده است . » ( مطبوعات و شعر فارسی ، ص 28 ) ظاهرا اين روزنامه پس از مدتی به تهران منتقـل شده ودر آنجا منتشر شده است ( رک : تاريخ جرايد ، ج 1 ص 110 ) .

 

28.                    ميرزا آقا قبل از تاسيس روزنامهُ استقلال ، در سال 1326 قمری روزنامه ای به عنوان « نالهُ ملت » منتشر مي کرده ، به همين جهت به همين اسم معروف بود . وی در سال 1329 هجری به دستور مخبر السلطنه هدايت دستگير وزندانی مي شود . روزنامهُ نالهُ ملت اخيرا با مقدمه وتلاش عيدالحسين ناهيدی به صورت آبرومندی منتشر شده است .

 

29.                    روزنامهُ استقلال هفته ای دو بار در چهار صفحه به قطع وزيری در چاپخانهُ سربی خليفه گری وحقيقت چاپ وتوزيع مي شده است .

 

30.                      روزنامهُ بلديه روزنامه ای بوده است خبری ، اجتماعی ، سياسی ، علمی  واقتصادی . خود روزنامه در سر لوحه اش خط مشی خويش را اين چنين اعلام مي دارد : « روزنامه ايست آزاد ، ناشر افکار وخلاصهُ مذاکرات انجمن مقدس بلديه و وقايع اخبارات وتلگرافات داخلی و خارجی را بطور اختصار مي نويسد . » ( مجلهُ تبريز ، شمارهُ 2 ، ارديبهشت 1371 ، مقالهُ « بلديه تبريز » به قلم عبدالحسين ناهيدی )

 

31.                    بنا به روايت ادوارد براون ، شمارهُ دوم اين روزنامه در تاريخ بيست وچهار ماه رجب 1327 قمری منتشر شده است .  ( مطبوعات وشعر فارسی ، ص 56)

 

32.                    سيد حسين عدالت مدير روزنامهُ صحبت ،  علاوه بر روزنامهُ مذکور ، روزنامه های عدالت ، الحديد ، خبر ، آناديلی را که روزنامهُ اخير به زبان ترکی آذری است در تبريز منتشر نمده است .

 

33.                    محمود غنی زاده علاوه بر روزنامهُ مزبور موسس روزنامه های سهند ، فرياد ، بوقلمون نيز بوده است .

 

34.                       شمارهُ اول روزنامهُ شفق در تاريخ 27 رمضان ونمرهُ يازده آن در چهار صفحه به قطع وزيری بزرگ با چاپ سربی در مطبعهُ اميد ، در تاريخ سه شنبه سوم ذيحجه الحرام 1328 انتشار يافته است . سال اول روزنامه شفق با نشر شمارهُ 48 خاتمه يافته و سال دوم آن با نمرهُ 49 مورخ پنج شنبه 16 رجب 1329 قمری شروع گرديده . اين روزنامه در زمان کودتای روسها در تبريز تعطيل شد ( محرم 1330 قمری ) .

 

35.                      دروارتانيانس ، مدير روزنامهُ فکر ، معلم نقاشی در مدرسهُ ارامنهُ تبريز بوده وروزنامهُ فکر را پس از آمدن روسها به تبريز وکشتار جمعی در آن شهر و برهم زدن جرايد ( محرم 1330 ) منتشر نموده وصمد خان شجاع الدوله مراغی را تشويق به ادامهُ راه روسها مي کرد .

 

36.                    مجموعهُ نسبتا کاملی از روزنامهُ تجدد به مديريت مرحوم شيخ محمد خيابانی ( از شمارهُ یک سال اول با شمارهُ مسلسل 201 ) جزو کتب اهدايي مرحوم حاج رسول عطايي به کتابخانهُ ملی تبريز ، در اين کتابخانه نگهداری مي شود . به احتمال قوی اين مجموعه ، در نوع خود بي نظير ومنحصر بفرد مي باشد .

 

37.                    اگر چه روزنامهُ « حشرات الارض » به همت ودستياری « شرکت معارف» تاسيس يافته ، ولی در حقيقت مؤسس آن ميرزا آقا بلوری ونويسندهُ آن ميرزا آقا ملقب به نالهُ ملت مي باشد . محل آن تيمچهُ حسينيهُ تبريز بوده است که ساليانه چهل وهشت شماره از آن منتشر مي شده است . ( تاريخ جرايد )

 

38.                    محمد صدر هاشمی ، انتشار روزنامه ای به همين عنوان در تهران را ذکر مي کند که در سال 1291 هـ ق به طور هفتگی منتشر مي شده است .

 

39.                    شمارهُ اول اين روزنامه ( تبريز ) در چهار صفحه به قطع بزرگ وبا چاپ سربی در چاپخانهُ اسکندانی ، در تاريخ یکشنبه پانزدهم ذيحجهُ سال 1328 قمری منتشر شده است . اين روزنامه اوايل انتشار ، هفته ای دو شماره ، روزهای يکشنبه وچهار شنبه منتشر مي شد ، ولی از شمارهُ 14 سال اول مورخ دوشنبه شش صفر سال 1329 قمری به صورت روزانه چاپ ومنتشر شده است واز اين شماره ادارهُ روزنامه به جای اسماعيل يکانی ، به عهدهُ حسين کمال گذاشته شده است .

 

40.                    روزنامهُ سياسی ، ادبی واخلاقی « تکامل » هفته ای يک شماره به قيمت ساليانهُ آن برای داخلهُ ايران 45 قران ، شش ماهه 25 قران و برای ممالک خارجه ساليانه 56 قران ، شش ماهه 30 قران منتشر مي شد .

 

41.                    ابوالقاسم مراغه ای : ابوالقاسم مراغه ای مشهور به « آزاد » و « آزاد مراغه ای » از شخصيتهای فرهنگی و معروف آذربايجان مي باشد که در دوم دی ماه 1261 در مراغه در خانواده ای متدين به دين اسلام به دنيا آمد . آزاد علاوه بر روزنامهُ آزاد ، نامهُ پارسی ( در تهران ) روزنامه ای به نام  « آسايش » نيز در تهران منتشر مي کرد که آن را به عهدهُ ميرزا ابو طالب شيروانی مدير روزنامهُ ميهن واگذار کرده بود . ( پيشين ، ص 141 )

 

42.                    محمود صدر هاشمی ، احتمال انتشار روزنامهُ ديگری به همين عنوان در سال 1304 شمسی به مديريت ميرزا زين العابدين خان قيامی در تبريز را مي دهد ( پيشين ص 152 )

 

 

 

برگرفته ازکتاب : دانشمندان آذربايجان

محمد علی تربيت

به کوشش : طباطبائی مجد

 چاپ اول بهار  1378

 

 

 

 

 

.

 

 

 

  

 

برگشت به ليست