چگونگی شكل گیری و تاسیس كتابخانه مركزی (ملی ) تبریز


پس از راه اندازی   كتابخانه دولتی  تربیت در سال 1300 هجری  شمسی   به همت محمد علی  تربیت ، در سال 1333 آقای  علی  دهقان مدیر كل فرهنگ وقت استان، پیشنهاد داد تا كتابخانه بزرگ و مناسبی  با مساعدت مردم تاسیس شود. به همین منظور در جلسه ای  در تاریخ 25/6/1333 با حضور تعدادی  از افراد بصیر و خیر و علاقمندان به علم و دانش نظیر حاج محمد و حاج حسین نخجوانی، علی  شربت زاده، حاج میرزا جعفر سلطان القرایی، حاج معصوم شیخ الاسلامی، علی  نقی  مولوی، عبدالعلی  كارنگ و ...  ضمن بیان ضرورت مسئله و اهمیت موضوع، نطفه ایجاد كتابخانه ملی  تبریز را در این جلسه منعقد كرد.

آقای  علی  دهقان به همین منظور یك هزار و یكصد متر مربع زمین در مجاورت ارك تبریز، تقاطع خیابان امام و طالقانی  فعلی، در اختیار هیئت موسس كتابخانه ملی  قرار داد تا كار طراحی  و ساخت این كتابخانه آغاز شود. بنابر این بلافاصله پس از این جلسه و جمع آوری  كمك های  مردمی  وافراد خیر، كار ساخت و تاسیس كتابخانه ملی  با نقشه ای  مطابق با استانداردهای  لازم آغاز شد و به سرعت پیش رفت و در سال 1335 به پایان  رسید. در تیر ماه سال 1335 هجری  – شمسی  ساختمان كتابخانه با یك باب تالار مطالعه به طول 5/20 و عرض 10 متر و مخزن كتاب در سه طبقه و سالن كوچك و مخصوص كودكان و همچنین تالار دیگری  برای  سخنرانی  ها و اجتماعات فرهنگی  با هزاران جلد كتاب خریداری  شده و اهدایی  مردم برای  استفاده مراجعین، مورد بهره برداری  قرار گرفت و با اسقبال وصف نشدنی  آحاد مردم كتابخوان مواجه شد.

آنچه در تاسیس كتابخانه ملی  تبریز حائز اهمیت است اعانات بیدریغ مردمی  بویژه خیرین فرهنگ دوست این شهر و تكمیل كل ساختمان بدون كمترین هزینه های  دولتی  بوده است. به همین منظور كتابخانه فوق به كتابخانه ملی  تبریز موسوم شد.

مجموع اعانات مردمی  و هزینه های  ساخت و تجهیز كتابخانه به این شرح است:

اعانات جمع آوری  شده 95/3283262 ریال
هزینه ساختمان 05/2914233 ریال
هزینه اموال و اثاث خریداری  شده 50/508010 ریال
هزینه كتب خریداری  شده 50/30857 ریال

اولین اعضای  شورای  كتابخانه ملی  تبریز در سال 1335 عبارت بودند از:

استاندار (رئیس شورا) – رئیس دانشگاه آذرآبادگان (تبریز) – دادستان استان – مدیر كل فرهنگ - فرهنگ و هنر ( آموزش و پرورش) - اوقاف – شهردار تبریز – رئیس كتابخانه ملی  تبریز و آقایان اعلاباف – اللهیاری  – حاج جواد برق لامع – عبدالحسین پاكروخ – حاج مسیب چاروقچی  – طهماسب دولتشاهی  – شیخ الاسلامی  – صدرائی  – تاریخ – عبدالعلی  كارنگ – علی  محسنی  – محمد مدرس – علینقی  موسوی  – رضا نخجوانی.
 

اولین اساسنامه كتابخانه ملی  تبریز در ابتدای  تاسیس كتابخانه تدوین و به مورد اجرا گذاشته شد. بر اساس مفاد این اساسنامه اعضای  هیات مدیره توسط شورای  كتابخانه تعیین و مشغول به كار شدند.

اعضای  هیات مدیره عبارت بودند از:

1- آقای  علی  دهقان (رئیس هیئت مدیره) 2- آقای  حاج محمد نخجوانی  (نایب رئیس)
3- آقای  اسماعیل واعظ پور (منشی) 4- آقای  عبدالعلی  كارنگ (منشی)
5- آقای  علی  نقی  موسوی  (خزانه دار) 6- آقای  علی  اصغر مدرس (عضو علی  البدل)
7- آقای  مسیب چاروقچی  (عضو علی  البدل) 

كتابخانه ملی  تبریز به منظور جلب كمكهای  موسسات بزرگ علمی  در نقاط مختلف جهان اقدامات متعددی  را به عمل آورد. و با مراكز مهم پخش كتاب جهان تماس و مكاتبه داشت. در همین راستا اداره فعالیت های  فرهنگی  یونسكو (سازمان علمی  – فرهنگی  ملل متحد) علاوه بر تعهد كمك های  بیشتر در زمینه تهیه وسایل مورد نیاز كتابخانه ملی  تبریز و جلب كمك های  موسسات دیگر، این كتابخانه را به عنوان كتابخانه امانتدار یونسكو شناخت و حق استفاده از كلیه انتشارات یونسكو را به این كتابخانه اعطا كرد.

به منظور تنویر افكار عمومی  و ترویج كتاب و كتابخوانی  فعالیتهای  متعددی  در این كتابخانه انجام می  شد. كه از آن میان می  توان به برنامه سخنرانی  اندیشمندان و فرهیختگان در تالار اجتماعات كتابخانه، برگزاری  نمایشگاههای  كتاب، جشن كتاب و فعالیتهای  دیگری  از این دست اشاره كرد.

یكی  از فعالیتهای  عمده و قابل توجه كتابخانه ملی  اهتمام هیئت مدیره برای  تهیه و تدوین و طبع و انتشار نشریه كتابخانه ملی  تبریز بود كه موضوعاتی  از قبیل معرفی  نسخه های  خطی، معرفی  كتابخانه های  آذربایجان، مقالات تحقیقی  در موضوعات كتاب و كتابخوانی،معرفی  مشاهیر و فرهیختگان، متن سخنرانی  های  انجام شده در محل كتابخانه، اخبار و رویدادهای  كتابخانه و سایر موارد را در بر می  گرفت. كه اهتمام مرحوم عبدالعلی  كارنگ در زمینه تدوین و انتشار این نشریه وزین قابل توجه و با اهمیت است.

آنچه در این میان شایان گفتن و تقدیر و سپاس فراوان همه فرهنگ دوستان تلقی  می  شود، اقدام شایسته و فرهنگی  بزرگ برادران نخجوانی  (حاج محمد و حاج حسین) در خصوص اهدای  كتابخانه های  بسیار نفیس شان است كه از گوشه و كنار جهان خریداری  و جمع آوری  كرده بودند.

اهدای  كتابخانه های  مهم و معروف این دو برادر كه هر دو بی  تردید از فرهیختگان اهل قلم تبریز به شمار می  آمدند به اهمیت این كتابخانه افزود و آنرا از جایگاه جهانی  برخوردار ساخت. تعداد كتابهای  خطی  اهدایی  حاج محمد نخجوانی  به 1163 جلد و تعداد كتب چاپی  (سنگی  و سربی) اهدایی  ایشان 2533 جلد و تعداد كتب خطی  اهدایی  حاج حسین نخجوانی  836 جلد و تعداد كتب چاپی  (سنگی  و سربی) ایشان نیز 2043 جلد است كه هم اكنون در  كتابخانه مركزی  تبریز نگهداری  می  شوند.

عزیز دولت آبادی  كه از ادبا و شعرای  برجسته آذربایجان محسوب می  شود، نخستین رئیس كتابخانه ملی  تبریز بود كه به مدت یك سال در سال نخست تاسیس آن مدیریت و هدایت كتابخانه را بر عهده داشت. سپس مجید فرهنگ به انتخاب شورای  كتابخانه ریاست كتابخانه را بر عهده گرفت. وی  در بدو مسئولیتش برای  طی  دوره های  كتابداری  عازم ژنو شد و در اثنای  این دوره، از كتابخانه های  عمومی  شهرهای  برن، نوشاتل، زوریخ و پاریس دیدن كرد و در جریان شیوه كار و فعالیت و خدمان این كتابخانه ها قرار گرفت.

این سفر و دوره آموزشی  برای  كتابخانه نتایج پرباری  داشت و زمینه مبادلات فرهنگی  كتابخانه را با سایر كتابخانه های  مهم و مراكز علمی  و تحقیقاتی  و  فرهنگی  و اهل قلم ایران و جهان فراهم ساخت وی  تا سال 1346 در این مسئولیت حضور داشت تا آنرا به میر ودود سید یونسی  سپرد. وی  در دوره مسئولیتش از آنجایی  كه آشنایی  خوب به اسناد و نسخ خطی  داشت، شروع به فهرست نویسی  كتب خطی  اهدایی  حاج محمد نخجوانی  كرد. حاصل تلاش مجدانه وی  یكی  مجموعه سه جلدی  بود كه طبع و نشر شد و در اختیار محققان و علاقمندان قرارگرفت. وی  در این فهرست ضمن تبیین مشخصات كامل كتب خطی  از نقطه نظر تاریخی  و جنس و نوع جلد و برگ و مركب و ابعاد و موضوع و نویسنده و آغاز و انجام و ... راهنمای  بسیار ارزشمندی  را برای  استفاده محققان فراهم آورده است.

پس از میر یونسی، غلامرضا طباطبایی  مجد در سال 1357 به عنوان چهارمین رئیس كتابخانه ملی  برگزیده شد. از اوایل سال 1357 موضوع تغییر و اصلاح اساسنامه كتابخانه در دستور كار شورا قرارگرفت. وطی  جلساتی  اساسنامه جدید تدوین شد و در تاریخ 21/10/60 اساسنامه جدید به تصویب نهایی  شورا رسید. كتابخانه ملی  تبریز همچنین در تاریخ 22/10/1357 تحت شماره 3 در اداره ثبت اسناد و املاك كشور به ثبت رسید.

در سال 1360 موضوع قرار گرفتن كتابخانه ملی  در طرح توسعه مصلای  بزرگ تبریز قوت گرفت، با تخریب ابنیه مجاور ضرورت انتقال كتب و منابع كتابخانه به منظور حفاظت و حراست بیشتر مطرح گردید و در سال 1361 كتابخانه كاملا تخریب شد و ساختمان واقع در باغ فجر در قبال آن به اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی  واگذار و كتابها و منابع موجود به این ساختمان منتقل شد. و كتابخانه ملی  به خدمات فرهنگی  خود در مكان جدید تداوم بخشید.

در سال 1365 به بعد احداث یك كتابخانه وسیع با امكانات مناسب به عنوان كتابخانه مركزی  در سطح استانها در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی  مطرح شد و با توجه به سابقه پر افتخار تبریز در عرصه فعالیتهای  كتابخانه ای  كشور و با عنایت به تخریب كتابخانه ملی  و عدم تناسب مكان جدید آن با نیازهای  فضای  كتابخانه ای، بزرگترین طرح كتابخانه مركزی  در سطح استانهای  كشور به شهر تبریز اختصاص یافت و این طرح با زیر بنایی  در حدود 10 هزار متر مربع به عنوان پروژه ملی  تصویب شد و به منظور اجرای  طرح طمینی  به مساحت 5 هكتار در خیابان آزادی  تقاطع لاله اختصاص یافت و از سال 1369 اجرای  پروژه آغاز شد.

آقای  غلامرضا طباطبایی  مجد در سال 1374 مسئولیت كتابخانه را پس از حدود 17 سال به آقای  احمد طبری  واگذار كرد. وی  به مدت 7 سال مسئولیت كتابخانه را عهده دار بود كه با نایل آمدن به افتخار بازنشستگی  در سال 1380 آنرا به محمد محمد پور سپرد.

از سال 1376 با ورود اطلاعات كتب موجود به رایانه امكان استفاده از رایانه در كتابخانه تحقق یافت. این كار سبب شد تا مراجعین به سادگی  و سرعت بیشتری  به منابع مورد نیاز خود و موضوعات مورد نظرشان  دسترسی  پیدا كنند.

در سال 1378 به دستور وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی  كلیه كتابخانه های  ملی  كشور به استثنای  كتابخانه ملی  جمهوری  اسلامی  ایران تغییر نام یافته و به عنوان كتابخانه های  مركزی  مراكز استانها شناخته شدند. كتابخانه ملی  تبریز نیز از همان سال تحت نام كتابخانه مركزی  تبریز به فعالیت خود ادامه داد.

با اعلام اتمام عملیات اجرایی  و ساختمان و تاسیسات كتابخانه جدید، این كتابخانه در 28 تیر 1380 با حضور حجت الاسلام و المسلمین، مهدی  كروبی  رئیس مجلس شورای  اسلامی، مهندس علی  عبدالعلی  زاده وزیر مسكن و شهر سازی، دكتر سبحان اللهی  استاندار آذربایجان شرقی، نمایندگان مردم استان در مجلس شورای  اسلامی  و جمع زیادی  از مسئولین كشوری  و استانی  و فرهیختگان استان افتتاح و مورد بهره برداری  قرار گرفت. برای  احداث و تجهیز این كتابخانه از منابع مالی  دولتی  معادل 25 میلیارد ریال هزینه شده است.

با افتتاح این مجموعه عظیم كه با مساحت بالغ بر 10000 مترمربع فضای  فیزیكی  و 50 هزار مترمربع محوطه و فضای  سبز به عنوان مهمترین طرح فرهنگی  استان پس از پیروزی  انقلاب اسلامی  لقب گرفت، منابع موجود در كتابخانه مركزی  (ملی) واقع در باغ فجر (گلستان) شامل كتب خطی  و چاپ سنگی، كتابهای  چاپی  فارسی  و زبانهای  دیگر، نشریات، میكروفیلم و ... به محل جدید كتابخانه انتقال یافت. بر اساس آمار اعلام شده، تعدا كتابهای  موجود در كتابخانه حین انتقال 55 هزار جلد بود كه هم اینك تعداد آنها به بیش از 140 هزار جلد می  رسد.

اینك بنای  جدید و عظیم كتابخانه مركزی  با 5 مخزن بزرگ و با گنجایش بیش از 800 هزار جلد كتاب و 150 هزار نسخه نشریات ادواری  مجلد، 5 سالن مطالعه عادی  و ویژه پژوهش و نشریات جاری  بخش های  خدمات رایانه ای  و خدمات فنی  و مرمت و صحافی  و بخش اداری  و پشتیبانی  با تاسیسات و تجهیزات مدرن و سالن ویژه ارتباطات انفورماتیك و ... در خدمت دوستداران و علاقمندان به كتاب و كتابخوانی  است. این كتابخانه هم اكنون دارای  بیش از 200 هزار قلم مواد كتابخانه ای  شامل كتب خطی  و نفیس، كتابهای  چاپی  به زبانهای  مختلف، نشریات ادواری، میكروفیلم، اسناد خطی، عكس، اسلاید، CD، و... است كه در حال گسترش است.

این كتابخانه كه  در صدد است تا ضمن تامین تجهیزات گسترده مورد نیاز خود و تكمیل ورود اطلاعات منابع موجود به رایانه امكان استفاده از فن آوری  اطلاعات و ارتباطات
ICT را فراهم آورد. از ابتدای  فعالیت كتابخانه مركزی  تبریز در محل جدید محمد محمد پور  به عنوان ششمین رئیس كتابخانه مركزی  (ملی) تبریز از سوی  اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامی  برگزیده و مشغول به كار شد.

كتابخانه مركزی  تبریز با منابع بسیار نفیس و متعدد خود علاوه بر ارائه خدمات معتنابه به مراجعین و اعضا یكی  از اهداف مهم بازدید مسئولین كشوری  و میهمانان داخلی  و خارجی  و اندیشمندان و فرهیختگان می  باشد.

این كتابخانه دارای  سیستم های  پیشرفته سرمایشی، گرمایشی  و تهویه و تنظیم رطوبت، تلفن داخلی، سیستم اعلام و اطفای  حریق هوشمند، اطفای  صاعقه، برق شهری  و اضطراری  پرقدرت و شبكه داخلی  رایانه ای  و متصل به شبكه فیبر نوری  می  باشد.

برای  مشاهده عكس عریض كلیك كنید


محوطه و فضای  سبز بسیار مفرح كتابخانه كه ساختمان اصلی  كتابخانه را همچون نگینی  در میان گرفته است. دو سرسرای  بزرگ در بدو ورود مراجعین فضای  دلگشایی  را فراروی  مراجعین قرار می  دهد. به منظور توسعه فعالیتهای  كتابخانه ای  و تامین منابع مورد نیاز و ایجاد ارتباط با كتابخانه های  بزرگ جهان و مراكز علمی  و تحقیقاتی  و استفاده آحاد مردم از منابع كتابخانه و استفاده مناسب و كار آمد از فن آوری  های  ارتباطی، برنامه ها و فعالیتهای  گسترده ای  در حال طراحی  و انجام می  باشد.

به منظور ارتقای  كمی  و كیفی  سطح فعالیت ها و خدمات كتابخانه در اواسط سال 1380، شورایی  به انتخاب مدیر كل فرهنگ و ارشاد اسلامی  (آقای  رسول بشیری  وند) تحت عنوان
شورای  علمی-فرهنگی كتابخانه، شروع به كار كرد.

این شورا موضوعات مربوط به كتابخانه و طرح های  ارائه شده را مورد بحث و تبادل نظر قرار داده و روش های  بهبود كیفیت خدمات، بهینه سازی  روش ها و ساماندهی  خدمات و امور جاری  كتابخانه را بررسی  می  كند. این شورا هر دو هفته یكبار تشكیل جلسه می  دهد. آئین نامه مربوط به فعالیت و وظایف این شورا در حال بررسی  است.

روسای كتابخانه مركزی تبریز

 عزیز دولت آبادی
مجید هاشم زاده فرهنگ
میر ودود سید یونسی
غلامرضا طباطبائی مجد
احمد طبری
محمد محمدپور

جهت اشنائی با بیوگرافی روسای کتابخانه روی اسامی کلیک کنید

  

            شورای علمی و فرهنگی   كتابخانه مركزی تبریز

رسول بشیری وند

دكتر میر علی اصغر سید یعقوبی

دكتر اسماعیل رفیعیان

عزیز دولت آبادی

محمد صادقپور وجدی

رحیم فرحی شاهگلی

دكتر عباسعلی رضایی قاسمی

دكتر احمد محدث صدیق

 

رسول فتحی مجد

 

محمد عابدی خیابان

 

دكتر هادی هاشمیان

 

دكتر فیروز برادران شكوهی

 

دكتر اصغر نیشابوری

 

دكتر محمود نوالی

 

دكتر یوسف رحیم لو

 

محمود رنجبر فخری

 

دكتر محمد حریری

 

دكتر خلیل سلطان القرایی

 

افشین حمدی پور

 

محمد معین پور سرخاب

 

نعمت اكبر زاده

محمد محمد پور

برگرفته از: http://www.tabrizcentlib.ir

 

 

 

 

برگشت به ليست