عضد ، ابوالفضل

 

عضد ، ابوالفضل : معروف به شاهزاده عضدالسلطان، چهارمين فرزند ذکور مظفرالدين شاه قاجار است. در 1262 در تبريز تولد يافت. مادرش نورالدوله زنی بغايت متقی و پرهيزگار بود. از 5 سالگی تحصيلات خود را در اندرون وليعهد تحت نظر معلمين داخلی و خارجی شروع کرد. مقدمات زبان و ادب فارسی و زبان فرانسه را نيکو آموخت. تعليمات نظامی را در صنف پياده نظام و توپخانه فرا گرفت، قدر هم رياضيات و تاريخ و جغرافيا مطالعه کرد . در 1310 ه.ق که فرزندان مظفرالدين ميرزا وليعهد دسته جمعی به حضور شاه بابا (ناصرالدين شاه) رسيدند، شاه برای هر يک لقب و مواجبی تعيين نمود.

در اين ديدار برای ابوالفضل ميرزا لقب عضدالسلطان و ساليانه يک هزار تومان حقوق تعيين گرديد. در 1313 ه.ق بعد از آنکه پدرش به سلطنت رسيد، فرمان حکومت همدان برای او صادر شد ولی او از طرف خود پيشکاری تعيين نمود و به همدان فرستاد و خود در تهران به تحصيل پرداخت. چندی نيز حکومت سلطان آباد عراق با او بود. در 1323 ه.ق حکومت گيلان به او داده شد ولی اين بار عضدالسلطلن به مقر حکومتی رفت و شخصا در ايجاد نظم و امنيت مداخله نمود. ضل السلطان عموی وی که در همان سال در راه عزيمت به اروپا به اتفاق دو فرزندش، اکبر ميرزا و بهرام ميرزا چند روزی ميهمان عضدالسلطان بوده است، در کتاب خويش به نام سرگذشت مسعودی طرز رفتار و عدالت و ادب برادرزاده خود را ستايش می کند. وی در واپسين روزهای زندگی پدرش در تهران اقامت داشت. پس از صدور فرمان مشروطيت و فوت مظفرالدين شاه، وی برخلاف بعضی از برادران خود، با محمدعليشاه روابط بسيار صميمانه و حسنه ای داشت و او را خيلی از موارد مشورت می داد. پس از تشکيل اولين دوره مجلس شورای ملي، کميسيون ماليه مجلس حقوق و مواجب شاهزادگان و رجال را تقليل داد، از جمله مواجب عضدالسلطان اعم از نقدی و جنسی ، از 24 هزارتومان به 12 هزارتومان تقليل يافت. ليکن وی برخلاف ديگران در مقام اعتراض و يا مبارزه با مشروطه برنيامد و اگر هم مخالفتی داشت، ظاهر کار را حفظ می کرد.

در دوران سلطنت احمدشاه، او بسيار محترم و باعزت زندگی ميکرد و بيشتر وقت او صرف رسيدگی به املاک وسيع خود که در دوران حکومتش تدارک ديده بود و بيشتر در سلطان آباد عراق قرار داشت سپری می شد. در 1301ش کميسيون بودجه مجله ، شهريه او را ماهی هزارتومان تثبيت کرد و اين رقم در آن ايام بالاترين مبلغی بود که به شاهزادگان درجه اول پرداخت می شد. غير از او برادرش نصرت السلطنه هم از اين موهبت برخوردار گرديد. در 1304 مجلس پنجم شهريه او را به 750 تومان در ماه تقليل داد. بعد از عزل احمدشاه، عضدالسلطان گوشه گير شد و غالبا وقت خود را در املاک خويش می گذرانيد و به هيچ وجه خود را به عوامل حکومت نزديک نمی کرد. در 1332 در دوره دوم مجلس سنا به پيشنهاد سپهبد زاهدی سناتور انتصابی شد و يک دوره چهارساله در مجلس سنا عضويت داشت. از روزی که زمزمه قانون اصلاحات ارضی شروع شد، وی به علت داشتن املاک وسيع به مخالفت پرداخت و آشکار و پنهان مخالفت خود  را از اين تصميم ابراز می کرد. وفات او در 1349 در 87 سالگی اتفاق افتاد. عضدالسلطان مردی ثروتمند و وطنخواه، باسواد و فرهنگ دوست بود. به مبانی مذهبی پای بند بود، نماز و روزه را هرگز ترک نکرد، در دادن خمس و زکاة کوشا بود. در ايام کهولت غالبا در منزل خويش واقع در خيابان حقوقی در کتابخانه معتبرش، از دوستان پذيرائی می کرد. از لحاظ قيافه صوری خيلی شباهت به مظفرالدين شاه داشت. وی در جوانی با دختر ميرزا هدايت الله وزير دفتر ازدواج کرد. صاحب دو پسر و سه دختر شد. يکی از دختران وی همسر مهندس احمد مصدق و ديگری همسر خاکباز محسنی گرديد. پسرانش مهندس ابونصر و انوشيران در بخش خصوصی فعاليت می کردند و از ثروتمندان ايران بودند.

 

نقل از:

دکتر باقر عاقلی

شرح حال رجال سياسی و نظامی معاصر ايران

چاپ اول سال 1380  جلد دوم ص.  1002

نشر گفتار باهمکاری نشر علم

 

 

 

برگشت به ليست