حسينقلی خان نظام الدوله

 

حسينقلی خان نظام الدوله – فرزند حاج فتحعلی خان دنبلی بگلربيگی تبريز از اعيان درجه اول اين شهر بود. وی در نظام رتبه امير تومانی داشت. بيرق آذربايجان را برای جشن نيم قرن سلطنت ناصرالدين شاه او به طهران برد. وی داماد احمدخان ساعدالملک، فرزند ميرزاتقی خان اميرکبير بود. خانم نزهت الدوله عيال او و نوه اميرکبير مدتها پس از شوهر حيات داشت. از متشخصان تبريز بود، در امور خيريه بزرگترين رقم اعانه را او می نوشت و اسب های کالسکه او از نژاد اسب های روس و تماشائی بود. نظام الدوله در عهد خود رئيس خانواده دنبلی بود و نسب او به نجفقلی خان امير مشهور دنبلی می رسيد.

هنگامی که بين علما و عين الدوله در طهران کشاکش شروع شد وی در طهران بود. توسط آقاسيد ريحان الله مجتهد با علمای متحصن در حضرت عبدالعظيم ارتباط داشت. روزی در پيش مظفرالدين شاه پرده از روی مظالم عين الدوله برداشت و ضمانت کرد که علما با سلطنت او مخالفت ندارند. در عوض، علما از او تشکر کردند و سيدين روی او را بوسيدند، برای تحکيم اساس مشروطيت توصيه نمودند که فوراْ به تبريز رود و در نهضت شرکت جويد.

نظام الدوله به تبريز آمد و به عضويت انجمن انتخاب شد، در معنی رئيس آن گشت. چون بعدها انجمن مرتکب بی اعتدالی ها شد، خود را از آن کنار کشيد. پس از آنکه شجاع الدوله وارد تبريز گرديد، وی به علت سابقه آزاديخواهی در تبريز نماند به روسيه رفت. مدتی در آنجا بود، بعد به تبريز مراجعت نمود و در 1297 شمسی درگذشت.

ذيل:

خواهرزاده و پسرخوانده حسينقلی خان آقای حاج محمدنقی نظام الممالک فرزند حاجی رفيع الدوله بگلربيگی پس از فوت وی به لقب نظام الدوله ملقب گرديد. وی در بدو امر در نظام خدمت می کرد. پس از مشروطيت مدتی عضو انجمن ايالتی بود. در سال 1329 قمری داستان جوان فقير را که گويا از تأليفات اکساندر دوما است در سويس ترجمه نموده در تبريز به چاپ رسانيده است. پس از فوت نظام الدوله همواره به امور اجتماعی شهر می پرداخت. در تأسيس دارالايتام تبريز و صحنه شير و خورشيد سرخ زحمت ها کشيده چهار دوره وکيل مجلس بوده است.

پس از آنکه عده ای از اعضای حزب توده تحت هدايت آرداشس ارمنی حاج احتشام ليقوانی را کشتند، وی در صدد اين برآمد که به روس ها نزديک شود و کار را از دست رجاله ها بيرون سازد. اين امر ناچار او را به عضويت حزب دمکرات آذربايجان کشانيد. وطن پرستان بر او خرده گرفته اند که وی چرا با پيشه وری همکاری کرده است. موقعی که جرايد دست راست طهران به رژيم پيشه وری حمله می کردند و آنان را مشتی ماجراجو و بی وطن می خواندند، دمکراتها در نقابل می گفتند که نهضت ما نهضت حقيقی است و شخصيتهای آذربايجان از قبيل حاج نظام الدوله در آن شرکت دارند.

اما به نظر ما ورود حاج نظام الدوله به حزب دمکرات نه اينکه اسباب تقويت پيشه وری نشد بلکه اسباب ضعف آن گرديد. ابهت آن نهضت دموکراتيک را صرف ورود وی زايل ساخت. خود حاج نظام الدوله هر چه توانست به مردم نيکی کرد و حوايج مردم را برآورد. حکومت وی در ارومی (بعد از حکومت هلال ناصری ) آلام مردم اين شهر را تخفيف داد. مردمی که به مجرد سقوط پيشه وری دست به اسلحه برده دمکرات ها را از بين بردند، برای حفظ حاج نظام الدوله چند شب بيداری کشيدند و ذره ای از احترام او فروگذار نکردند. در اين ميان اشتباه حاج نظام الدوله اين بود که ندانست اگر نهضت پيشه وری دوام يابد دير يا زود او از کار برکنار خواهد شد. آن نهضت نمی توانست با امثال حاج نظام الدوله ها کار کند.

در هرحال نظام الدوله مردی خوش قلب و نيک نفس است. دلش می خواهد حاجات مردم را برآورد و به همه خدمت کند. وی در ايام پيشه وری جلو خيلی از افراط ها را گرفت و از مردم مظلوم رفع ظلم نمود. وجود او در آن تشکيلات روزنه اميدی بود برای اشخاص معتدل. وی نام رفيعی را برای خود نام خانوادگی انتخاب کرده است و متجاوز از شصت سال سن دارد.

برادر او مرحوم اقبال حضور در فن موسيقی متخصص بود. فرزند او آقای ساعدالملک داماد ميرزاشفيع خان ساعدالملک از اعيان روشنفکر تبريز است. مدت ها در آمريکا تحصيل کرده است و علاقه به تاريخ دارد. برادرزاده او آقای فضلعلی رفيعی از قضاة پاکدامن و شجاع عدليه آذربايجان است و شعر می سرايد.

شعبه ای از خانواده دنبلی خديوی را برای خود نام خانوادگی انتخاب کرده اند، چه، امرای دنبلی در آذربايجان مدتی حکومت تقريباْ مستقل داشته اند و از طرف شعرا خديو1 خطاب شده اند. آقای ميرزا عبدالله خان خديوی ثقةالسلطان رئيس آن شعبه می باشد. وی از علاقه مندان به امور شهر است. مردی متين و لايق است. در ايام پيشه وری در مرند محبوس شد. پس از سقوط وی آزاد گرديد و اين حبس بر محبوبيت وی در تبريز افزود. وی از اولاد محمد قليخان دنبلی است.

حسينقلی خان نظام الدوله ممدوح اديب الممالک فراهانی بوده است. وی بلاعقب درگذشته است.

يادداشت:

1 – مثلاْ شاعری گفته : "خديو مصر عدالت نجفقليخانا " نجف قليخان برای تبريز سور ساخته است. (مجتهدي)

 

رجال آذر بايجان در عصر مشروطيت

مولف: مهدی مجتهدی

به کوشش : طباطبائی مجد

 چاپ يکم    ص. : 266

انتشارات زرين

 

 

برگشت به ليست