والاتبار ، ابوالفتح

 

والاتبار ، ابوالفتح: معروف به حشمت الدوله در 1252ش در تبريز پا به عرصه وجود نهاد. پدرش ميرزا ابوتراب وکيل الملک از رجال و اعيان تبريز بود و در دربار وليعهد مظفرالدين ميرزا صاحب مقامات مهمی بود. ابوالفتح ميرزا طبق معمول زمان تحصيلات خود را از پنج سالگی تحت مراقبت پدر بوسيله معلمين خصوصی آغاز نمود و مقدماتی از ادبيات فارسی و زبان فرانسه و حسن خط و آيين نگارش را آموخت و در ده سالگی به استدعای پدرش در زمره منشيان و محررين وليعهد شد. پس از آنکه مدتی در دربار مظفرالدين ميرزا خدمت نمود با سمت مستوفی اول جزو کارکنان محمد علی ميرزا اعتضادالسلطنه (محمدعلی شاه) درآمد. در 1308 ه.ق در هيجده سالگی سمت منشی باشی وليعهد به او واگذار شد و در 1311 لقب ثقةالدوله گرفت . در 1313ه.ق که مظفرالدين ميرزا به سلطنت رسيد و اعتضادالسلطنه محمدعلی ميرزا وليعهد شد، ابوالفتح ميرزا با لقب وکيل الملک رئيس دفتر مخصوص و مهردار محمدعلی ميرزا بود و يکی از محارم و نزديکان وليعهد محسوب می شد. ابوالفتح خان تا 1324 ه.ق که محمدعلی ميرزا به سلطنت رسيد در تبريز اقامت داشت و امور مالی و اداری وليعهد کلا" تحت نظر او بود. در 1324 به اتفاق محمدعلی شاه به تهران آمد و جزء درباريان متنفذ بود. ابتدا درجه اميرتومانی و سپس سرداری گرفت و لقب حشمت الدوله نيز به او اعطا گرديد . در جريان نهضت مشروطه و مبارزه مجلس و محمد علی ميرزا حشمت الدوله از نظر جلب توجه آزادی خواهان نقشی داشت و مشروطه خواهان را تقويت می نمود چون محمدعلی ميرزا به صداقت و خيرخواهی او معتقد بود سخنان او را می پذيرفت و به آن جامه عمل می پوشانيد. در دوران خودکامگی محمدعلی ميرزا و مشيرالسلطنه که منجر به بمباران مجلس شد و حکومت در باغشاه مستقر گرديد حشمت الدوله نيز در آنجا اقامت داشت و در رهايی بعضی از مجاهدين نقش مهمی برعهده گرفت و عده زيادی از مشروطه خواهان را از مجازات معاف نمود و موجبات رهايی آنان را فراهم ساخت. پس از خلع محمدعلی ميرزا حشمت الدوله از کارهای درباری کناره گيری کرد و يا کنار گذاشته شد ولی آزاديخواهان در صدد آزار و اذيت او برنيامدند و به پاس خدماتی که در حکومت باغشاه نموده بود به مقام و منزلت او ارج می نهادند. در 1329 ه.ق که بار ديگر زمزمه ورود محمدعلی ميرزا به گوش رسيد مزحوم سپهدار تنکابنی نخست وزير وقت برای جلب نظر محمدعلی ميرزا حشمت الدوله را که از نزديکان محمدعلی ميرزا بود به کار دعوت نمود ولی مشروطه خواهان از سازش پنهانی سپهدار و محمدعلی ميرزا مطلع شدند و موجبات برکناری او را فراهم نمودند و نجفقلی خان صمصام السلطنه را به رياست وزرائی برگزيدند و لاجرم حشمت الدوله نيز بدون کار ماند. ابوالفتح والاتبار در شهريور 1295ش برای اولين بار به مقام وزارت رسيد و در کابينه وثوق الدوله وزير جنگ گرديد و قريب 9 ماه عضو کابينه بود.

در 1298ش در ترميم سوم کابينه وثوق الدوله عهده دار وزارت امورخارجه شد. اين کابينه با چهره افراد تازه ای که در جامعه آنروز وجهه ای نداشتند تشکيل شد و کابينه وثوق الدوله با عضويت نصرت الدوله و صارم الدوله قرار داد معروف 1919 را با انگليسها منعقد نموده بود که موجب خشم عمومی و مخالفت مردم شد. بعد از وثوق الدوله ميرزا حسن خان مشيرالدوله به نخست وزيری رسيد و در کابينه وی حشمت الدوله وزارت داخله را به عهده گرفت . تا آبان ماه 1292 در اين پست انجام وظيفه ميکرد.

ابوالفتح والاتبار از 1306 تا 1308ش به استانداری کرمان منصوب شد و غالبا اوقات خود را در مواقعی که شغل دولتی نداشت صرف رسيدگی به املاک خود در تبريز می نمود. بعد از شهريور 1320 والاتبار مجددا وارد مشاغل دولتی گرديد و در دربار مقامات مهمی احراز نمود و مدتی نيز استاندار آذربايجان بود. در 1328ش سناتور انتصابی آذرباجان شد و به مجلس سنا که در دوره اول از معمرين و سالخوردگان و رجال صدر مشروطيت که در آن تاريخ حيات داشتند تشکيل شده بود راه يافت و در زمره سناتورهای خاموش قرار گرفت. مجلس سنا در دوره اول زير بار بعضی از تحميلات دولت وقت نرفت و بعضی از قوانينی که به تصويب مجلس شورای ملی ( دوره هفدهم) رسيده بود در سنا رد شد و لذا طرحی در روز پنجشنبه اول آبان ماه 1331 از مجلس شورای ملی گذشت و به موجب آن دوره مجلس سنا از شش سال به دو سال تقليل يافت و دولت از ورود سناتورها به محوطه بهارستان که در آن ايام محل تشکيل جلسات مجلس سنا بود جلوگيری کرد.سناتورها در يک جلسه خصوصی عمل مجلس شورای ملی و دولت را خلاف قانون دانستند و طی بيانيه ای شديدا" به دولت و مجلس اعتراص نمودند. پس از 28 مرداد1332 بار ديگر مجلس سنا شروع به کار کرد و اولين جلسه آن به رياست سيدحسن تقی زاده با حضور سپهبد زاهدی نخست وزير تشکيل گرديد و سنا فعاليت خود را از سر گرفت. دردوره اول مجلس سنا در روز 28 آذرماه 1332 همراه مجلس شورای ملی منحل شد و انتخابات مجلسين مجددا آغاز گرديد. در انتخابات دوره دوم مجلس سنا ابوالفتح والاتبار برای بار دوم به سناتوری آذربايجان منصوب شد و تا 1337 در مجلس اعيان انجام وظيفه می نمود در اين سال در سن 84 سالگی در اثر کهولت درگذشت .

 حشمت الدوله يکی از اعيان و رجال آذرباجان بود. از تظاهر و خود ستايی بشدت پرهيز می نمود و از اين نظر مانند بعضی از رجال شهرت زيادی نداشت ولی همواره مورد احترام مردم بوده است .

 

نقل از:

دکتر باقر عاقلی

شرح حال رجال سياسی و نظامی معاصر ايران

چاپ اول سال 1380  جلد دوم ص.  1686

نشر گفتار باهمکاری نشر علم

.......................................................................

 

 

ميرزا ابوالفتح خان والاتبار

 

 

ميرزا ابوالفتح خان والاتبار متولد 1253 خورشيدی دارای القاب (منشی باشی – ثقةالدوله – وکيل الملک – حشمت الدوله) پسر ميرزافضل الله خان وکيل الملک وزير خلوت برادر ميرزا محمد رفيع نظام العلمای تبريزی بوده ابتدا چون پدرش از سال 1300 قمری منشی باشی (رئيس دارالانشاء و رئيس دفتر) مظفرالدين ميرزای وليعهد شده بود و در سال 1302ق. به لقب دبيرالسلطنه ملقب گرديد ميرزا ابوالفتح خان هم از سال 1303 قمری در جزء منشيان وليعهد وارد خدمت شد بعد بعنوان مستوفی در نزد محمد علی ميرزا اعتضاد السلطنه (محمد عليشاه)مشغول بکار بود . در سال 1308 قمری که پدرش ملقب به وکيل الملک شده و در تبيز در دستگاه وليعهد همه کاره بود ميرزا نصرالله خان برادرزاده اش ملقب به دبيرالسلطنه شده جای وی را در دستگاه وليعهد اشغال کرد. ميرزا ابوالفتح خان هم منشی باشی وليعهد گرديد. در سال 1311ق. ملقب به ثقةالدوله شد و در ايام وليعهدی محمد علی ميرزا و اقامتش در آذربايجان ثقةالدوله منشی باشی و خازن مهر وی بود. بعد وکيل الملک پدرش که در اواخر سلطنت مظفرالدينشاه ملقب به وزير خلوت شد ثقةالدوله ملقب به لقب پدرش وکيل الملک گرديد و در سلطنت محمد عليشاه ملقب به حشمت الدوله شد و در ضمن داشتن اينهمه القاب مناصب امير تومانی و سرداری نيز داشته است .

در سال 1324 قمری که محمد عليشاه بسلطنت رسيد، حشمت الدوله از جمله درباريان او بود. در کابينه حسن وثوق (وثوق الدوله) در شهريور سال 1295 خورشيدی و همچنين در کابينه دوم وثوق الدوله در سال 1298 خ.(1298ميلادي) معروف به کابينه قرار داد بوزارت جنگ معرفی شد و در کابينه حسن پيرنيا(مشيرالدوله) در سال 1299 خورشيدی حشمت الدوله وزير کشور بود و بعد در دوره سلطنت رضا شاه پهلوی دو سال هم از سال 1336 تا 1338ه.ق حاکم کرمان بوده است و در 1337 خورشيدی برابر 1381 ه.ق در سن 84 سالگی در تهران درگذشت.

 

شرح حال رجال ايران

نگارش مهدی بامداد

جلد اول ص .  53

چاپ چهارم سال 1371

انتشارت زوٌار

 

 

 

برگشت به ليست