دائرةالمعارف شهر تبريز

www.tabrizinfo.com

 

 

 

 

 

 

      نام و نام خانوادگی:

حميد داديزاده تبريزی

      سال ومحل تولد:

1327 شمسی تبريز

      محل سکونت فعلی:

کانادا

      عرصه فعاليت:

زبانشاسی

      امکان ارتباط:

hamid.d@shaw.ca

 

 

 

 

 

 

داغلار سوزی آذربایجانین کولتور و ادبینده

 

• نگاهي کوتاه به ۱۵۰۰ سال شعر "اوغوزها" که دربرگيرنده تاريخ ترکان آذربايجان نيز هست، جايگاه کوهستان را در ادب ترکان و نقش کوهها را در شکل دهي فرهنگ، و روح و روان مردم آذربايجان نشان ميدهد.

اين متن کامل نوشتاري است به زبان ترکي آذربايجاني در زمينه برسي سوژه کوهستان و جايگاه آن در ادب و هنر ترکان آذربايجان. کامل، از منظر اين نوشتار، و گرنه سخن سر دراز دارد. خواننده در اين نوشته هممراه نسيم روح بخش کوهستان به اوجها ميرود، از ديار بابک خرمديني ميگذرد، با ايلها و اوباهاي آذربايجان، که هنوز به شيوه کوچ نشينان باستاني زندگي ميکنند،، آشنا ميشود، با دلهاي پاک و سفره‌هاي همواره گشوده اهل کوه پيوند مييابد.و اندکي از زندگي پر دغدغه ماشيني آسوده مي‌شود .

در اين بخش اشاره‌اي نيز شده است به نامهاي دو تن از دلاوران کوهستان، که اولين آذربايجاني بودند با موفقيت توانستند مرتفعترين قلل هيماليا را فتح کنند، و نام خود را در تاريخ ثبت نمايند. "حسين هراستي"، کوهنورد معروف، مجرب و شناخته شده تبريز، اين انساني که پس از فتح قله در بازگشت، به نجات جان دوستش مي‌شتابد،و در پرتگاهايي از يخچالهاي دست نيافتني ، به کوه مي پيوندد. "محمد اوراز"، از سولدوز آذربايجان نيز، بدون استفاده از کپسول اکسيژن ، قله اورست را فتح مي‌کند، اما در راه بازگشت دچار سانحه بي بازگشت مي‌گردد. به قول نويسنده‌اي "آنان از قله‌اي به قله ديگر شتافتند،و نام موطن خود، آذربايجان و ايران را زنده کردند و قله انسانيت را نيز گشودند.(يادشان همواره گرامي باد)           

نگاهي کوتاه به ۱۵۰۰ سال شعر "اوغوزها" که دربرگيرنده تاريخ ترکان آذربايجان نيز هست، جايگاه کوهستان را در ادب ترکان و نقش کوهها را در شکل دهي فرهنگ، و روح و روان مردم آذربايجان نشان ميدهد. کمتر شاعر يا هنرمندي يافت ميشود که از چشمه‌ساران زلال جاري در سينه کوهها الهام نگرفته باشد و هنگام پديد آوردن اثر هنري خويش دلي در کوهساران و سر و سري در دامنه هاي سبلان، سهند، بزغوش، کئچي قالاسي، سامبران، سلطان سنجر، ميشو داغي، بهلول داغي، قافلانتي، و قيز قالاسي نداشته باشد. بنابراين براي شناخت فرهنگ اصيل هر ملتي و درک ويژه‌گيهاي رفتاري و خصايل آن ملت، شناخت خواستگاه و پس زمينه‌هاي زيستي ضروري است. کتاب با ارزش آقاي آنار، مسئول کانون نويسندگان جمهوري آذربايجان، زير عنوان "۱۵۰۰ سال شعر "اوغوز"" بهانه تهيه اين نوشتار است. مطالعه جايگاه کوهستان در ساخت و پرداخت ادب آذربايجان تز بزرگي است، چرا که خمير مايه زندگي هنري خلاقان فرهنگي ملتي را تشکيل ميدهد. بويژه که نيل به مرحله هارموني انسان با طبيعت و درک زبان و فرهنگ کوهستان سرچشمه و سرمنشا خلاقيتهاي بشري بوده است که در مواردي زيبايي‌هاي مسحور کننده اين قبيل آثار در افق افسانه ها سير ميکند. داستانهاي کور اوغلي و ديوانگان ستيغهاي چنلي بئل و زندگي بابک خرمديني و ياران او در کوههاي بذ قالاسي و آثار بکر و زيباي فولگلوريک عاشقان آذربايجان همه و همه رنگ و عطر و صبغه دامنه‌هاي کوهستانها و آرزوهاي ملت بزرگ و زحمتکش آذربايجان را در سينه دارد. غليان مردم در قلعه بابک ،و سرازير شدن پير و جوان به کوههاي اطراف کليبر در آذربايجان، هر چند هم به بهانه يادآوري سردار بزرگ آذربايجان باشد، خبر از همان خصيصه زيست_فرهنگي اين مردم و ويژگيهاي آنتروپولوژيک آذربايجانيهاست. حتي هنرمندان سرشناس و چهره هاي نام آوري چون دکتر رضا براهني، اين فرزند برومند تبريز، که آثارش را عمدتا به فارسي خلق کرده، سوژه‌هاي و بن مايه هاي رومانهايش. از قبيل "رازهاي سرزمين من" از جاي جاي کوهها و ارتفاعات اين مرز وبوم نشات مي‌گيرد.    

داغلارينين باشي قاردير قلل کوههايش پر برف است

آغ ئورتوکون بولوتلاردير ابرها چون چادر سرت سفيدگون است

بويوک بير تاريخين واردير تاريخ بس درازنايي داري

آذربايجان_آذربايجان (شعر ترکي از صمد وورغون) 



"آي داغلار سنده گوزوم وار آي کوهها چشم به شما دوخته‌ام ،

آي منده درده دوزوم وار آي من در برابر درد و غم تحمل دارم،

خبر وئيرين يار گلسين خبر دهيد که يارم از راه بر سد،

آي اوره‌ک دولو سوزوم وار. آي، قلبم پر از حرف و سخن است

بو داغلار اولو داغلار به کوههاي سر به فلک کشيده بنگر       

چشمه لي سولو داغلار کوههاي ير چشمه و پر آب     

بوردا بير ايگيت اولوب اينجا قهرماني مرده‌است        

گوي کيشنه‌ر بولوت آغلار از غمش آسمان زوزه مي‌کشدو ابر ميگريد.



 هر ميللتين وارليغيندان، کيمليگيندن سوز آچاندا ، ان اول او ميللتين اراضيسي، توپراقلاري و ياشانتي طرزيلري فيکره گلير. هر ميللت يئر اوزونده اوز اقتدارين، حياتين بو ياشانتي طرزيلرله و اونون ارزشلريله دوام ائديب و تاريخي واقعه‌لر ، تراژه‌ديلردن ساغلام چيخيب، اوزون يئر اوزوزنده تثبيت ائديبدير. آذربايجان ميللتيندن ده داغلار و قوش قونميه‌ن قالالار بير سمبل کيمي خاطره‌لر دفترينده ياشاير. داغلارين ماجرالاري، داغلارين قالالارين تاريخينده سوزلر و بو ميللتين يارالي سينه سينده او داغ سيرانگاهلاريندان سيرلر وار. داغ سوزو گلنده اوره‌ک داغلانير، روح صفالانير، ائيله بيل کي اينسان بير قاناد آليب، اوچماغا گلير. بير گوزلليک بو داغلاردا و اونلاردان آخان بولاغلاردا وار کي هر داريخميش و حياتدان بزميش انسانا آرامش و اوره‌ک قووه‌سي باغيشلير. داغلار گوزللر سيرانگاهي اولوب و اوردان آخان چشمه‌لر بيزيم سويداشلاريميزا ياشاماق منبعي اولوبدو. آخي بيزيم چاليشقان آنالاريميز آتالاريميز بو داغلارين کوکسونده ديريليق آپاريب وقرينه‌لر ياد و مهاجم دوشمنلرين ئونونده دايانيبلار. مثال اوچون تبريز اهاليسنا، تبريز گنجلرينه ميشو داغي، ميشو داغينين دورت ياني، يام کندينين سرين بولاغلاري بير ديري حيات کيمي دير. داريخيسان گل داغا، خسته سن دوش يولا ديرماش داغا، روحون قاراليب، گل بير هاوالان گوي زنگي کئچي قيران داغيندا، باشون آغرير، دور دوش يولا، گئداخ قبله داغينا. تبريز اهلي بو داغلارلا برابر ياشيوبدير. اونا گوره‌ده هر هفته مينلر داغ عاشيقلري اوجا سسله اوخويور:

 

"آي داغلار سنده گوزوم وار،       

هر درده منده دوزوم وار،

گئدين دئيين يار گلسين،    

آي اوره‌ک دولو سوزوم وار.        

آذربايجان تورپاقينين، آذربايجان ائلينين تاريخي، بو داغلارلا وراقلانيب، انيش يوققوشلاري بو داغلارلا کئچيريليب و بو گونکو دونيايه بو يوللاردان گيچه‌رک آدديم قويوبدور.           

تاريخ بويو آذربايجان ميللتينه چوخ يول‌لار باغلانيبدير. اونلارين اوزونه هر يولدا باغلانسادا، داغلارين يولو آز چوخ آچيخ اولوبدي.اونا گوره "وور داغلارا سوزو" هر بير زامان بيزيم آراميزدا ياشيور. داغلارين گوروشي بير جوره زيارتده آدلانا بيلر. بو يول نه گوزل يولدي. بو يول هر بير زامان آچيق، و هر بير عشقلي انسانا داغلارين يولو قوشلارين نغمه‌لريله بزه‌نير، و بولاغلاري اوردان کئچن مسافرلره مرمرکيمي اوزون گوسترير. گور بيزيم استاديميز ساوالان اتکينده "چشمه‌باشينده (سر عين) قوناق اولاندا، اوز شاعر دوستيله نه جور گوروشور:

بولاق کيمي ائل نغمه سين پيچيلدار،

اوره‌گينده دالغالانار آرزولار،       

بو شعريمي مندن ساخلا يادگار،    

ساوالان داغي دير داياغين اوغلوم _ شهريار اولوبدر قوناقين اوغلوم.   

داغلار ميليونلار آذربايجانليه هر زامان داياق اولوب ، داها دوغروسو، بويوک تورک کوتله سينه داغلار حيات قايناقي، دوزوم و ووروشما سنگري اولوب، تاريخله برابر، آذربايجان تورکلري داغلارلا ان ياخين علاقه ده اولوبلار. بونا گوره آذربايجانين يازيلي و شفاهي ادبياتيندا داغلار بير آنايا اوخشاديليب، بير آنا کي اوز سينه سينده بويوک آذربايجان ائلين بئجرديب ، اوز بالاسي کيمي اونلارا سود وئريب، قرينه‌لردن کئچيرديب، و بو گونه_دک ياشاديبدير. ائله بونا گوره آتا بابالاريميز، آغ بيرچکلي آنالاريميز آند ايچنده، داغلارا آند ايچيب و طبيعتين بو گوزل نعمتينه بير مقدس آنا کيمي باخيبلار.    

بير ياخينليقدا بو ايکي آنانين آراسيندا وار. آنا طبيعت و عزيز آنا. هر ايکيسينين سينه‌لرينده حيات عشقي لبه‌لنير. آنا يوردوم، آنا طبيعت و آغ بيرچکلي آنام منيم، من بو ايکي آنانين دامنينده بوي آتميشام، داغلار آذربايجانين غرورلي تورک ائلينه ياراديجيليق قايناغي دا اولوب. شاعرلريميز داغلاردان الهام آليب، ائل اوبالاريميز داغلارين يام ياشيل سينه‌لرينده مال داوارلارين بئجرديب و حياتا دوام ائديبله. دئمک اولار کي آذربايجان خالقينه داغلار داغ کيمي داياق اولوب و ولکانلار اوز اودلي سينه لريندن بو بويوک ميللتين آغير گونلرين و اودلي اوره‌کلرين ترنم ائديبلر.

آذربايجانين ژئو پوليتيک قورولوشي، و اراضي استروکتوري بير جوره داغلارلا بزه‌نيب کي بو ميللتين شاعرلري داغلاري اوزلرينه هر بير دوستدان ياخين حساب ائديبله. دليلسيز دگيل که آذربايجانين تاريخي قهرمانلاري، ميتولوژي کاراکترلري و گرگين دؤيوشنلري داغلاردا قالا تيکيب و داغلاردا پناه توتوبلار. هله چنلي بئلين دليلرينين سسي قولاغيميزدادير. ايندي ده کوراوغلو بير ايگيت قهرمان تک آذربايجان ميللتينين آراسيندا داغلاردا ياشيور. "

"چنلي بئل ئولکه‌م،          

هر يئري محکم محکم،   

قوش کئچه يبلمز بو يئرلرين اوستوندن،      

قصد ائده بيلمز بو يئرلره هئچ بير دوشمن"  

داغلاردان بير به بير سوز دئسمسه، ايش چوخ اوزونا چکه‌ر. يالنيز تبريزين سهند ساوالان داغلاري بو گون ديللرده ازبردير. بو ايکي اوجا هوندور داغ او قدر بو خالقين اوره‌گينده يئر آليب، کي آذري عائله لري اوز اوشاخلارين بو ايکي آدينان آدلانديريرلار. بو داغين وقاري شهريارين تکجه "سهنديه" شعرينده ادبي بديعي فورمادا گوستريلير و بو پوئما منيم سوزومو ثبوت ائتمکده کفايتدير.

"شاه داغيم ، چال پاپاغيم، ائل داياغيم، شانلي سهنديم،  

باشي طوفانلي سهنديم....  

آد آلير سندن او شاعير کي سن اوندان آد آلارسان،     

باش اوجالديقدا دماوند داغيندان باج آلارسان ،

شئر اليندن تاج آلارسان.  

بوردا آذربايجانين بويوک ئولمز شاعري، "بولوت قره‌چورلو"يه اشاره ائدير. استاد شهريار سهنديه پوئماسيندا او شاعرين "سهند" تخلوصون قيد ائتمکله، سهند داغينين وقارين، عظمتين و ائل اوبا ايچينده اهميتين گوسترير. شهريارين "سهنديه" شعرينه بير کيتاب يازماق اولار، بو داغدان گوز ياشي تک آخان بولاغلار ، بو داغين الوان دوزلرين ، سهنديمين متانتين و اوردا ييلاق ائدن اوبالارين ، و دسته دسته داغچيلارين سهند، سلطان و جام داغينا گئدمه‌لري قورتولمين حکايه‌دير.        

سونرا سهنديدن سوز دئين ساوالانا يول سالماليدي. اولار مي سهند ساوالان سيز قالسين؟ يالقيز اولسون.؟      

"نا واقتاجان دخمه‌لرده کيجلمک     

دلي کونول چيخ بو داغدا هاوالان    

پيلله پيلله سس وئره جاخ عشقيله    

ان اوجا داغ ان قوجا داغ ساوالان   

مفتون اميني دانيشير، بوراسي ساوالاندير، بو داغ نه يوکسک داغدير. ساوالان داغيندا ايگيت بابک آتش آچيبدير. بو داغ هر ايل مينلر آذربايجانليه زيارت يئري، الهام قايناقي دير. ائله اونا گوره ده تبريز داغچيلارينين بير سوزو وار: هاردا اولسام گله‌رم، ساوالانيم سسله مني. دئمک اولار کي بو داغلار بيزيم خالقينن ياشيوب و اونلارا چوخ ياخين يولداش حساب اولونور.     

بيزيم سهندي نن ساوالانين آراسيندا بير باشقا داغللاردا وار. آخ اولارکي ساوالاندان سوز آچاسان، يول اوسته بوزغوشا دئيميه‌سن.؟ خير. ائله اونا گوره بيزيم ائلده بير سوز وار کي :

اوجا داغلار بير بيريني گورر لر   

گوروشلرين باخيشلا گونده ررلر.  

بو سوزلرده درين حکمتلر وار . ائليميزين بويوک انسانلاري هر بير زامان گله‌جکي گوروب و اونا اويغون پلانلارا دوشونوبله. اونلار بويوک داغ کيمي دوزوب و باشقا ذيروه‌ده اولان داهي انسانلارلا تدبيرلي ياشيوبله.

ساوالان اوز چتري‌نين آلتيندا هرم و کسرا داغين آليب و يوزلر دوم دورو گول و گوز ايشيقي کيمي بولاغلار اوردان کئچن قوناقلاري قارشيليور. بو داغلاردا ييلاق قيشلاق ائده‌ن ائل اوبالار قرنلردير کي او بدوي ياشايشلارين دوام ائديب و داغلارين دوشونده حياتلارينا سامان وئريبله.           

داغلارين چوخ اطرافلي سيماسي وار. داغلار چوخ سوزلودور. قلبي آييخ و ايچري گوزو آچيق اولان انسانا داغلارين يوکسکلييي ، دره‌لرين درنلييي، اوردان آخان اود کيمي ايستي سولار بويوک مساج گونده‌رير. بو ايستي سولار داغلارين هنيرتيلي اوره‌کيندن خبر وئرير.      

داغلار دا، سيخ اورمانلاردا بير اونملي فاکتدا گوزه دئير، او دا هارمونيک ياشايش دير. داغلاردا چشيتلي گوللر، الوان چيچکلر، بير بيري‌نين کناريندا هارمونيک ياشيورلر. آذربايجان ائليميز داغلاردا اولان هارمونيک حياتدان بويوک درس آلماليديلار. هر گولون بير رنگي، هر چيچکين بير عطري، هر دره‌نين بير طعميده سويو وار. بو وضعييت سوسيا توپلومدا دا کئچرلي‌دير. امما داغلاردا طبيعي حيات بو تفاوتلرله هارمونيک ياشيور ۰ بيز آذربايجان ائلي داغلاريميزين بو هارمونياسيندان اوريشمه‌ليوخ. بو داغلاردا خزينه لر ياتيب. عاشيقلارين سوزون بو باياتيدا اوخويون :

"بو داغلار اوجا داغلار،  

چاتيب باش باشا داغلار، 

بوردا بير ايکيت اولوب،  

گوي کيشنر بولوت آغلار.

محمد راحم، آذربايجان رسپوبليکاسينين تانينميش نماينده‌سي اوز ياهار شعرينده داغلاردان بئله تعريف ائدير:    

"باهار گلسين    

"گوزل باهار، گوزل باهار           

يوردوموزا تز گل باهار! 

گل اويانسين سيخ مئشه‌لر 

ياسمن‌لر، بنوشه لر        

گليشينله‌عطر ساچسين     

آلما امرود چيچک آچسين.

بو دوزلرده، بو داغلاردا  

ياشيل دونلو بوداغلاردا   

گوشلار شيرين نغمه‌دئسين           

حيات ورسين خوش نفسين           

برکتلي تورپاقلارا،         

مهربانسان اوشاقلارا."    



 لاتين آمريکا يازيچيسي، گابريل گارسيا مارکزين سوزونه گوره داغلار بير تاپماجادير. اوردا بير مجيک و معجزه وار. بير اوره‌ک اچان روح کيمي نسيم وار. داغلار آذربايجانين باياتيلاريندا دونه_دونه يئر به يئر گلير و آذربايجانين جمعييتي بو داغلاري بير مقدس آبده کيمي عزيز سانيللار.         

صمد وورغون اوز آذربايجان شعرينده، آذربايجاني داغلارينين خصيصه_ سيله تانيديرير. او داغلارين رولون آذربايجان ائلينيين حياتيندا نه اولدوغونو چوخ ليريک بير تکستده ايضاح ائدير :

"داغلارينين باشي قاردير

آق اورتوکون بولوتلاردير،          

اوزون بير تاريخين واردير،         

آذربايجان،آذربايجان       ."

آذر اوغلو اوز شعرينده تبريزدن يازاندا سوزون بويله باشلاير:

"باشي سهند چالمالي،      

اته‌گي آجي چايلي ،         

قوزه‌يي قار عطرلي،       

گونه يي چوبان هارايلي،  

دوبدورو کهريزيم منيم،   

تبريزيم منيم."  

داغلار عاشيقلارين سوزونده‌ ده هر ادبي ژانردان چوخ استفاده اولونوبدير. عاشيقلارين سازلاري داغلاردان آشان قويون قوزونون هارمونيسيلن سسله‌نير. بو سازلار دره لرده جوشان سئللريله هم‌آواز اولور، و دوغروداندا بختيار وهابزاده دئديگي کيمي آذربايجان موقاملاري آذربايجانين قيزيل داغلاريندان، گونشلي يوردلاريندان نشئت تاپيرلار.           

داغ لغتي آذربايجان ديلينده           



داغ بير اصيل ترک لغتيدير. آذربايجانين خالقينا داغلار بير ديري ، روحلو يول يولداشي حساب اولوب. آذربايجان خالقينين ميتولوژوسوندا طبيعتين روحو وار. او آنا کيمي ياشاير، و داغلار طبيعتين يوکسک نيشانه_ سي کيمي دير. داغلار اوره‌ک لرينده درين اود و حرارت داشيورلر. داغلارداکي ولکانلار بو داغلارين اوره‌ک داغي کيمي حساب اولور. ايله اونا گوره‌ده بيزيم عاشيقلاريميز بو "داغا" تکرار اشاره ائديبلر.

داغلار داغيمدير منيم،     

غم اولاقيمدير منيم،         

دينديرمه قان آغلارام،     

يامان چاغيمدير منيم.      

بوردا "داغ" لغتي اورک اودو کيمي معنا اولونور. نظره گلير کي فارس ديلينه ده آذربايجان ديليندن امانت آلينيبدير. اوره‌ک داغلاماق، يا "اوغول سنين داغيوي گورمه‌يم"، و آيريلاري بو کونودا ديليميزده ايشله نير. داغ لغتي عوام عالمينده قدرت معناسي دا وئرير. بيزيم گونده‌ليک دانيشيقيميزدا چوخ بو مثل ايشله‌نر:

دالوندا "داغ" کيمي دورموشام.       

بيزيم آتا بابالاريميز داغلاري اوزلرينه هر بير کسدن ياخين ، هر بير يولداشدان صميمي و وقارلي تانييرلار. اونا گوره ده بيزيم ديلده "داش"کلمه‌سي داغينان سينونيم (مترادف) اولوب. سر داش کلمه سي ده گرچک‌ده بو معنادا ديللرده ازبر اولوب. هر گون بو سوزو، يا حکمتلي اوگودو ائشيديروخ کي: "آي اوغول دردين اغياره سويله مه، گئت درديوي داغلارا دئه." داغين بير آيري سمبولي دا "مقاومت گوسترمک " و قار، ياغيش قارشيسيندا دايانيب ، اوز حياتينا آنا طبيعتده دوام وئرمک دير. اونا گوره چاليشان آنالاري ، قهرمان آتالاري، دوشوب، چيخان قيزلاري و انسانلاري خالق ايچينده داغا تشبيه ائدرلر.   

داغلارين محکم دايانماسي، سخاوتي، بولوتلارين داغلاردان ياغماسي ، چايلارين داغ سرچشمه لريندن باش آليب گئتمه سي داغلارا بير سخاوتلي کاراکتر خالق آراسيندا وئرير. بونا گوره ده داغلارين دوشونده ياشايان ائللريميز هر بير زامان داغلارا آند ايچيب و بالالارينا داغلارين دوزومون مثال چکيبلر.

ايله اونا گوره بويوک انسانلاري داغا اوخشاديب و اونلاري قوجالمه_ ين و ابدي سانيبلار. بو شعر معناده او دوشونجه‌ني داشيور:

اوجا داغلار بيربيريني گوررلر،    

گوروشلرين باغيشلا گونده‌ررلر.   

مني بينه‌دن بسلدي، داغلار قوينوندا، قوينوندا،           

تولک طرلانلار اوينادي، 

داغلار قوينوندا، قوينوندا. 

قانيندا، جانينذا، جيسمينده، روحوندا اولان داغلارين داغي ، آذربايجانليلارين دسته_دسته داغلارا چکيليب و داغچيليق گروپلاري يارادماخدا، بو آنتروپولوژيک نيشانه دن خبر وئرير. ايراندا، آذربايجان داغچيليقين پايتختي اولوب، تبريز، اردبيل و باشقا آذربايجان شهرلرينين داغچيلاري بو ايشده اوز ليدرليق و چولچولوقلارين ثبوتا يئتيريبله. دونيانين ان اوجا ذيروه‌لرينه گئدنلرين ايراندان هر ايکيسي آذربايجانلي اولوب. باشقالاريدا تبريزدن اورست ذيروه‌سين فتح ايله يب، امما تاسسفله، بويوک ، تانينميش داغچي، او گوزه‌ل انسان، حسين هراستي، هيماليا داغينين ذيروه‌سين فتح ائدندن سونرا ، يولداشينا يارديم ياپاندا اوزو ده جاندان گئدير، و توپراقلارا قووشور. ايکينجي آذربايجانليدان ياد ائتمم لازيم، او "محمد اوراز"، قارا پاپاق، سولدوز تورکلريندن دير. بيرينجي اينسان آدين تاريخده ثبت ائتدي، کي کپسولسيز، اوه‌ر‌ستين ذيروه‌سين فتح ائتدي.        

بو ايکي آذربايجانلينين رحمته گئتمه‌سي بوتون داغچي آذربايجانليلاري محزون ائديب ، شاعيرلريميز اونلارين داغا قووشمالاري حققينده سوزلر، شعرلر دئيب و هنر ياراديبلار:

آرازدا "صمديم" وار، اوه‌رستده "اورازيم     

بير قايديب دالا باخسام، هيمالايادا "هراستيم".

بير آيريسي بئله دئير:      

"قوجا قارتال نه گزيرسن،

داغلار قوينوندا_قوبنوندا، 

بالا گوردوم آتاسي نين،   

آغلار قوينوندا قوينوندا.   

________

آزاقلي، ياز، ديله گلمز،    

اوچدو بولبول گوله گلمز، 

گئچن گئچدي، اله گلمز،   

چاغلار قوينوندا، قوينوندا."          

بو شعر محمد اورازين روحونا تقديم اولور. شعر آذربايجانين گورکملي شاعري، عاشيق ميکائيل آزافلي دان دير.

حسين هراستي، ايللر بويو تبريز داغچيلارينا يوخاري کاليته‌لي داغ باشماغي تيکيب، داغچيليقدا، اينسانليقدا ذيروه‌لر فتح ائتدي. اونلارين آدي آذربايجانين داغلاريله ياشياجاقدير. "محمد اورازين" رحمته گئتمه‌سينده، "نويد آذربايجان" گازته سي، بير جان ساغليغي سوزونده، او اولو انسانين حققينده بويله يازير:      

"وطن اوغلو بو ايکي سوز دوداقلاريندا يانديقجا         

هر اوره‌گين تئللري ده غملي_غملي ساز توتور،        

وطن مولکو اوز اوغلونو آنا کيمي آندقجا،     

آغير داغلار فيکره گئديب اوز قلبينده ياس توتور."     

دوغروداندا دئمک اولار کي داغلاردا بير معجزه کيمي بير زاد وار. گابريل قارسيا مارکز، لاتين امريکا يازاري داغلاري بير عجايب الهام چشمه سينه اوخشاديب. دوغروداندا کيمدير کي داغلارين سيرانگاهلاري اونو نشئيه گتيرمه سين، يا داغلاردا اولان جاذبه و کميستري اونلارين روحون يوکسکلره قالديرماسين.

بير آز ديقتله معلوم اولور که آذربايجاندا داغلارين نه موقعييتي اولوبدور. قارا داغ، ساري داغ، يانيخ داغ، ميشو داغي، قيزيل داغي، و چشيتلي آدلاردا، داغلار آذربايجان تورپاقلارينا بير بديعي بزه‌ک کيمي اولوبدير.          

قارا داغ           

بو تايدا دير اهر مشکين قارا داغ،   

اوتايدادير شکي، شيروان، قاراباغ ،           

آراز آييريبدي ايکي قارداش آراسين .          

آذربايجانين قاراداغي اوزو بير خاص ژئو پوليتيک استاتوسي وار، که اولو داغلارلا، سيخ اورمانلارلا، قوش قونميه‌ن قايالارلا ترکيب اولوبدور. قارا داغ و اوردا اولان اوجا ذيروه لر يوزلرجه شاعير، قوجامان عاشيق و يازارلارا مسکن اولوب. عاشيق عبدولعلي رحمتليک، عاشيق حسن، و يوزرجه باشقالاري بو داغالردان قالخيبلار. ايللر بويو بو ماحالدان آذربايجانين باشقا شهرلرينه ساز و سوز اوستادلاري يوللانيب و قارا داغ اوز آدين، اوز نيشانين و اثرين بيزيم ادب و کولتوروموزده بوراخيبدير. آيري سوزله دئمک اولار کي قارا داغين داغلاري آذربايجانين ساز وسوز اوستادلارين اوز سينه سينده بويودوب و اونلارين اورکلرينده عشق داغين اريديبدير. ائشيدين بير حورمتلي معلمدن، قوجامان اوستاددان ، کي او نئچه نسيل آذربايجانين ضياليلارين تربيت ايليوب. او حورمتلي انسان "فريدون قره چورلو"، هر بير زامان شهردن چيخيب داغا يئتيشنده بيرينجي سوزو اوجا گوزل سسيله بو اولاردي:    

"سلام داغلار، خوش گورديک سيزي." سورا بير قارا باغ چئکردي. او داهي انسانين داغلارلا گوروشمه‌سي و راز ونيازي هله ده مني ياشادير. بو اينسان اوزو ده قارا داغدان الهاملارين آلميشدي ، ايللر بويو قارا داغين کندلرينده گزيب، دولانميشدي.

آذربايجانين عاشيق موسيقي ژانريندا دا قارا داغ يوکسک رل اويناييب، و قارا داغين داغلاري، الوان چوللري، و گوز ياشي کيمي بولاغلاري قلم اهلينه، موسيقي يارادانلارينا و عموم خالقه، قايناق منبعي اولوبدور. بو ماحالدا داغلارين اعتبارينا گوره بير روح وار اوره ک آچان، بير معنوي قووه وار حيات باغيشلايان، و بير اصالت ? ?authenticity وار گوزه گلن.    

قارا داغدا تالان وار،       

زولفون يوزه سالان وار،

گئدير سن تئز قايئد گل،   

گوزو يولدا قالان وار.     

عباس بارز، قوجامان شاعير، اوز آنا يوردو "قارا داغ" حققينده گوزل شعرلر يارادميش، بورادا اونون بير نمونه سينه اشاره اولور:

"آزادليق سنگري آي قوجامان داغ، 

قودوز غاصيبلردن آي باج آلان داغ

آدي تاريخ‌لرده هئي اوجالان داغ    

دوشمنه بير بويوک بلا، هئشته سر"           

سونرا شاعير قارا داغين اينجه صنعت جوهري، اونون هنرلي تورپاقي، يارادان انسانلارينا اشاره ائدير:         

"هئيکل‌لر يونوبور سن‌ده طبيعت،   

هنر معناسي‌سان سن اي حقيقت،    

هر داشين بير دمنيا دقت، ظرافت،  

هر سسين بير عالم نوا هئشته‌ سر."

عباس بارز قارا داغين انتلکتوئلليق خصيصه‌لرينه، قارا داغين هنر ظرفييتينه، اونون "عاشيق جبي" کيمي استعدادلي ياراديجيليق صاحيبلرين، ياددان چيخارتمير. بير آيري يازارا دا اشاره ائديم:

دکتر فرزانه، بو فولکلور استادي، و آذربايجانين ديل و فيلولوژي پروفسوري داغلارين سوژه‌سين باياتيلار قاليبيندا ذکر ائديب، يوزلر ديللرده ازبر اولان ائل باياتيلارين آذربايجانين شفاهي خالق ادبيات ژانريندان چيخاريب، بيريئره توپلاييب.           

بو داغلار قوشا داغلار،  

چاتيب باش باشا داغلار، 

بوردا بير ايگيت اولوب،  

گوي کيشنر، بولوت آغلار.          



 او اوستاد توپلايان باياتيلارين بعضي سي عاشيقلار سوزونده تکرار سويله نيب. مثال اوچون، عاشيق هاوالاريندان بيريسي، دوبيتي آدلانان هاوادا بويله ائشيديروخ داغلار حاققينده:

"بينه‌لري چادر چادر،      

چوخ گزميشم اوزوم داغلار،        

الهاميني سندن آليب،        

منم سازيم سوزوم داغلار.



او قيز داغدان تک آشاندا،            آتدان انيب يال آشاندا،      

اولايديم زوواريم داغلار."

داغلار بير مقدس آبده کيمي گورونور، شعيرلر اوردان زيارت ائدير، جمعييت اونون يام ياشيل سينه‌لرينده ياشيور، نسيلدن نسيله اوز دوغما ديلين، انتروپولوژيک خصلتلرين، و کولتورون منتقل ائلير.

داغلار سوژه‌سي آذربايجان باياتيلاريندا      

"دومانلي داغ اولايديم،     

آخان بولاغ اولايديم،       

يارانين سيزيلتيسين_      

دويان قولاغ اولايديم "     

آذربايجانين معاصر شاعري شهرک ، اوز کيتابيندا بو باياتيلاري قيد ائديبدير.      

گزمه‌يه باغ اولايديم،       

چيخماغا داغ اولايديم،     

دوشمان گولله ووراندا،    

سنه داياق اولايديم.         

باياتيلاردان سورا، داغلار ميتولوژي کاراکترلره بير نجات، و قورتولوش يئري ده حساب اولور. عاشيق دوشور داغ داشا،اوز معشوقونون آردينجا. فرهاد تئشه الينده شيريني آختارير، داغلاردا مکان ايلير، داغلارين باغرين دلير تا "شيرينه" چاتسين. ها بئله "ليلي" داغلاردا حيران اولور "مجنون" عشقينده. داغلارين گيزلي روحو و اوردا اولان سکوت، درينليک، معنويت عاشيقلارا بير متافيزيک عالمي ده حساب اولور. "اصلي" ده "کرمين" عشقينده اوزون داغلاره وئرير. هر نه داغلاري گزير، او يار و همدمين تاپا بيلمير، يالنيز داغلارين قوينوندا آرام توتورلار. بو ردا بير سمبوليک معنا وار. او دا داغلارين درينليگي، رومانتيک عشقي، روح آچان صفاسي دير. اونا گوره ده دئديگيم کيمي، عاشيقلار داغلاري ان آزاد يئر گورورلر.      

"باهار فصلي ياز آيلاري گلنده،     

سوسنلي ، سونبوللي لاله‌لي داغلار،

بير بيريندن شاه و گداني، 

گاه دومان ايليوب، گاه چيسکين ايلر،           

گاه گليب، گئده‌ني پشيمان ايلر،      

گاهدان غيظه گليب ناحق قان ايلر،  

دينسه‌مز حلالي حرامي داغلار."       

برگشت به بيوگرافی