دائرةالمعارف شهر تبريز

www.tabrizinfo.com

 

 

 

 

 

 

      نام و نام خانوادگی:

حميد داديزاده تبريزی

      سال ومحل تولد:

1327 شمسی تبريز

      محل سکونت فعلی:

کانادا

      عرصه فعاليت:

زبانشاسی

      امکان ارتباط:

hamid.d@shaw.ca

 

 

 

 

 

.

ميللی دیه رلر سیستئمینه بیر باخیش

 

عیلرضا بیک اردبیلی و دکتر مناف بیک سببی سوئدده و تبریزده حامد ایمان و عزیزی جنابلارینین بیر بیرلری ایله آتيشمالارینا بیر گوریز         
گل اينسان اؤولادی، وئره ک ال اله
           
سیخیرام اليوی قارداش الی تک
    
اوره کلریمیزله
٬ اللریمیزله،         
اينسانلیق آدینا آبیده تیکک
           

ائل گوجو سئل گوجو دئمیش آتالار

اينسانلار بیرله شسه دونیا جننتدیر،
           
نه آجلیق ، نه اؤلوم، نه دهشت قالار،
         
؟بو نه قیرهاقیردیر ، بو نه وحشتدیر.
        

دوغرودان دا بو سؤزلری هئچ بیزیم قولاغیمیز  ائشیدیرمی؟ آذربایجانلی اولاراق بو سؤزلرین ائعتيبارینا و تاریخی دیه رلرینه، هئچ فیکیر وئریریک؟ بوسؤزلری مراغالی بولوت قاراچورلو، دده قورقود داستانلاریندان، بدیعی حالتده و یئنی فورمادا، سازيمین سؤزو آدلی اثرینده، 40 ایل بوندان قاباق دئمیشدیر. بو سؤزلرده آذربایجان میللتینین ميللی دیه رلری، تاریخی کاراکتئرلری و وارلیق نيشانه لری وار. دئمک کی هر ميللتین وارلیغی و اونون بیر ميللت اولاراق هوويیتی، اونون یاشایيش خصیصه لرینده و ميللی ديه رلر سیستئمینده گؤزه ديیر. 40 ایل بولوت قاراچورلودان سونرا، اونون ميللی ديه رلر حاققیندا و بیرلیک کونسئپتنیده (
concept) وئریلمیش سؤزونو، موعاصير شاعیریمیز، ايسماعیل جمیلی باشقا سؤزلرله بیان ائدیر:       

اؤز الىیله باغبان باغی یولاندا
     
غونچه باغری یاریلماسین
٬ نئیله سین؟       
یار دیلیندن یادلار سؤزون دویاندا
  
سئودالیلار داریلماسین نئیله سین؟
 

سؤزون ائعتيبارینى و کلمه یا بوگونکو تئرمینولوژیده دیسکورسون مقامینى آذربایجانین یازیلی ادبیياتیندا قرنلر بوندان اؤنجه گؤرمک اولار. بوگون دیل شيناسلار میللتلرین اونودولموش هوويیتلرینى و اينسانلارین مدنیيت اوزره وارلیقلارینى اونلارین آنا دیلینین کؤلگه سینده آختاریرلار. گرچکلیک عالمینده بو سوال اؤنوموزه گلیر کی بو میللی قوووه نه دیر کی بوگون میلیونلار اينسانی اؤز هوويیت و کیملیکلری اوچون یولا سالیب و آیدینلادیبدير؟. هوويیت سؤزوندن دانیشاندا ایکی جوره معنا بوردا منظور اولا بیلر. بیریسی فردی هوويیت و ایکینجیسی جمعی یا ميللی هوويیت آدلانابیلر
    

دئمک اولار دیلین باخیمیندان، آذربایجان میللتی اؤز فردی و کولئکتیو هوويیتینى ایران اراضیسينده آسیلی حالدا گؤروب و بوگون اونا گؤره دونیا کولتوره ل رونئسانس وضعيیتینده، آذربایجان میللتی بو هوويیتین آردیندادیر. فردی هوويیت سیستئمی بیر میللتین فردی دیه رلرینى و یا خود اينسان حاقلارینى اونا گؤسته ریر و هر فردی بیر میللته باغلایير. فردی هوويیت اينسانین کولتور مجموعه سینده معنا تاپیر و بو هوويیت و وارلیغین تمل داشی و بینؤوره سی کیمی اولان فردین آنا دیلی حئساب اولونور، او دیل کی هر فردی بیر کولتورلو اينسان کیمی بیر میللته باغلايیر. ( کولتور کلمه سی حاقیندا بیر ایضاح لازیمدیر. بو کلمه لاتین اصلینده (
kulcurel) شکلینده ایشله نمیش و بار وئره ن توپراق اوندان منظور اولاردی. سونرا یارادان بئيین´ه ده ايطلاق اولوندو ، اوول فيرانساجا و سورا اینگلیس دیللرینه واريد اولدو)* ائله اونا گؤره او نئچه دیللی و مولتی کالچير اؤلکه لرده ، کى بیر دیل رسمی و ايجباری دیل ائعلام اولور و دئسپوتیک سیستئم باشقا دیللری حاشیيه ده ساخلايیب اؤلدورور، او اؤلکه لرده غئیر-ى حاکيم دیللرین صاحيبلری اؤزلرینى بیر میللت اولاراق تبیین ائتمک ایسته يیرلر. ميثال ایچون ایران توپراقلاریندا ميللی هوويیت موعضوسو چوخ بیر کومپلئکس حالتده قرار تاپیر. کئچن یوز ایلده، مشروطه اينقيلابیندان سونرا، مشروطه حرکاتینین باشچیلارینین آمال و آرزولارینى دفن ائده نلر، چالیشیبلار ایراندا یالنیز بیر دؤولتی اولاراق جمعی هوويیت یارادسینلار. او دا ایرانین رسمی دیلی فارسی اولماغینا گؤره، بوتون میللتلرین مماليک-ى محروسه دئیيلن ایراندا، فارسلاشدیرما پروسئسینده، حاکيم هوويیتىیله آدلانديرسینلار. برندا شیفر، اوز یئنی کیتابیندا، کى هاروارد اونیوئرسیته سی چاپ ائدیب، اطرافلی بو مساله حاققیندا آراشدیرما قاباغا آپاریبدیر. او دئیير: ريضا شاه خيیابانی حرکاتیندان (1920) اينتيقام آلماق ایچون آذربایجان میللتینین دیلینى و وارلیغینى نيشانه گئدیب و فارسلاشديرماق و آسیمیلاسیيون سیاستلرینى تعلیمات و دؤولتی ساحه لرده، رحمسیزلیکله ایره لی سوردو.
آمما هر نه یی دانماق اولسا دا، بیر بؤیوک تاریخی میللتی دانماق اولماز. اونا گؤره ایران جمعیيتی بو یوز ایلده پيسیکولوژیک بؤحرانلارا معروض قالیب و آزادلیق و دئموکراسیيا مفکوره لری بیر یئره چاتمامیشدیر. اؤز اساسی و ايبتيدايی حاقلاریندان محروم قالان میللت نئجه بؤیوک شوعارلارا بئل باغلایابیلر؟ بوگون دیل اویانیشی، هوويیت کامپانیاسی و ميللی حرکات گوجله نمکده دیر. ميللی دیه رلر، ازیلیب و بولاندیریلسا دا، اينسانلارین وارلیغینا باغلی اولماسینا گؤره، نسیلدن نسیله ترانسفئر اولوب و مونتقيل اولونور. و بو دیه رلر فردی اولاراق او میللتین آحادینا سوسیال کاراکتئر و فردی کیملیک باغیشلايیر. اونا گؤره بیر آذربایجانلی اؤزونو بو عئلمی و آنتروپولوژیک زمینه ده بیر تورک دیللی آذربایجانلی گؤرور.

تاسسوفله دئمه لىیم کی بوگون آذربایجان میللتی ایراندا اؤز ضیيالیلارینین بعضیسیندن قاباقجیل اولوب و اؤز آنا دیللرینى مکتوب شکیلده اؤیره نیب و اونا بیر فورما وئرمک حالیندادیرلار. گئنه تاسسوف یئری وار کی بو ضيیالیلارین بیر پاراسی هله اؤز آنا دیلینى اؤتوروب، بیر بیرلری ایله باشقا دیلجه توخونوب و تؤهمتلر دونیاسیندا سئیر ائدیرلر. ایراندان ائشیکده ، ايسوئچ یا سوئدده اردبیلی و مناف سببی و ایراندا حامد ایمان و آقای عزیزی بیکلرین آتيشمالاری و بیر بیرلرینه حواله ائتدیيی ايتتيهاملار بیر نومونه منیم سؤزومه حئساب اولونور. بو سيرا یازیلار آذربایجان ضيیالیلارین آراسیندا، او دا اؤز آنا دیللرینده خئیر، بیر آیری دیلده نه دن خبر وئریر؟. بوردا یالنیز گوله شمه و قودرت داواسی گؤزه گلیر. بوردا "من" "من" دئمک عالمی گؤزه گؤرسه نیر. شاعیریمیز بو عالمی، کى نه ديه رلی و یئرلی اؤز آنا دیلینیزده تنقید، بلکه باشقا ساحه لرده یاریش گؤسترمکدير، بئله یازیر:

من من دئمک نه یه یارار آ دوستلار          
"بیز" اولماساق بیر بیر بیزی بودارلار       
سئودامیزین کؤرپه قارانقوشلارین 
قودوز یادلار دیری دیری اودارلار

(بونا اشاره ائدیم کى فارسی و یا اينگلیسی و یوزلر باشقا دیللر، هامیسی فیلولوژی عئلمینده برابر مؤوقئعی و مقامی وار و بورادا بیر دیلی تاپداماق منظوروموز دئيیل. ) آنا دیلی بیر "کامين گيراند " یا موشترک بیر زمینه بیر میللتین وارلیغیندا حئساب اولونور. اونلار بیر میللتین وارلیغینى، و وارلیغینین موعیين نيشانه سینى
٬ کی دیل حئساب اولونور، اسکیک سانیرلار، اونلار نه اوصوللار ایله او میللتین وارلیغیندان مودافيعه ائده بیلرلر؟ و یا اونلار کی میللتین هوويیت اوزه زه (؟) کولئکتیو حرکاتی و ميللی اویانیش یولوندا چالیشمالارینا واهی ايتتيهاملارلا داش آتیرلار، اونلار گله جکده بو تاپدالانمیش خالقا نه جواب وئره جکلر؟

بو گرچکلیک گوندن گونه آیدینلاشیر و فردی هوويیت و جمعی وارلیق حيسسی بیر قودرتلی نیرو کیمی چوخالیب، گوجله نمک ده دیر. بو دونیا مدنیيتینده بیر ایشیقلی صحیفه کیمی پارلایير. بونا گؤره کی بیرله شمیش میللتلر یا "یونایتيد نئی شينز" اؤز چارتيرلاریندا میللتلرین وارلیغيندان و اونلارین دیللریندن موحافيظه ائتمه يی چوخ بیر اؤنه ملی وظیفه سانیب و بو ایشی دونیا مدنیيتینی گوجله ندیرمک کیمی گؤرورلر. چونکو ميللی وارلیغین "سؤزچوسو" ، "آییق بئینی" و " جانلی سسی" هر ميللتین آنا دیلیدیر. بوردا هر میللت، اؤز یاشادیغی تاریخی توپراقلاردا اؤز وارلیغینین دوامینى یوخاری سويیه ده ثوبوت ائتمک ایسته يیر و هر میللتین اعلا سطحیده وارلیغینین ثوبوتی و ايقتيداری اونون مکتوب ادبیياتی و دیل ايستاتوسونا باغلیدیر. ائله اونا گؤره بو آرئنادا ساغ-سول و سن-من و یا قودرت مفکوره لری معنا تاپمیر.آخی شاعیر دئمیشکن:

"بیر دوستاقدا٬ بیر زنجیرده باغلىییق

منیم سنین٬ سولون ساغین یئرى می؟

نه گؤزه ل و نه قده ر مسوليیتلی، مئهريبان و صفالی شاعیریمیز زامانین نبضینى و حرکاتین اوره يینده دؤیولن قلبین ایستکلرینی، دوشونور و بیزه ادبی بدیعی شکيلده فیکیر گؤسته ریر. بو سؤزدن نتیجه آلماق اولار کی دیل اویانیشی ميللی حرکانین موتورو حئساب اولونور. بورادا اينسانلاری کونترول ائتمه فیكرینده اولانلار بیلمه لیدیرلر کی بو آرئنا بیر آچیق ، گئنیش و آیدین بیر یولدور. بوردا قارشیلاشمالار یئرینى بیرله شمکلرله دیيشیر٬ ساواشما یئرینى صولح و باریش آلیر؛ بوردا داملا داملا، قطره قطره و بولاق بولاق سولار بیر یئره توپلانيب ، چایلار یاراديلمالیدیر. بورادا اينسانلار آراسیندا داها آر تيق ائحتيرام و داها درین ائعتيماد یارادماق لازیمدیر. شاعیر دئمیشکن بوردا "حال وار، داها قال یوخ". بورادا بیر میللت نبضی چالینیر و بیر توپلوم اؤزونو شوعورلو "آنتیتئ" یا جمعيیت کیمی معنا ائدیر. ائله اونا گؤره بوردا آیيرما، سئچمه، بیرینی حذف ائتمه سیاستینه یئر یوخدور.

بورادا آذربایجان میللتینین کؤکلری و آنتروپولوژیک کاراکتئرلری و بیر تورک دیللی یونیک جاميعه اولاراق اونون حیاتیندا و تاریخینده ادب، هونر و اینجه صنعت آداملارینى دؤنه-_دؤنه یاد ائدیب ، عزیزله مه لىییک. شاعیرلر مجلسی قوروب، عئلمی بیرلیکلر یارادیب ، اؤز چیراغیمیزی اؤزوموز یاندیریب و اؤز ائویمیزی اؤزوموز ایشیقلاندیرمالىییق. ائله اونا گؤره بوردا هم تورپاق اسیری اولوب ، رحمته گئده ن عاليملر، یارادیجیلار و بؤیوکلریمیز و هم حال حیاتدا اولان ميللی آیکانلار و اندیشه صاحيبلریمیزی دؤنه_ دؤنه حؤرمتله ندیرمه لىییک. بیز آذربایجان گؤیونون پارلاق اولدوزلاریندان صاحيب چیخماساق، کیملردن گؤزوموز وار کی اونلاردان صاحيب چیخسین و دیه رله ندیرسین؟. آذربایجانین تاریخینه دؤنوب بیر کؤکلریمیزه سئیر ائتمک و بیر ده نسیللردن نسیللره، شفاهی حالدا تاپشیریلان امانتلر و اينسانی خيصلتلره ديققت اولونسا، کئچمیشیمیزده یول آلیب گلن سیرداشلاریمیز و بو میللتین کروانینین سروانلارین یاد ائدیب عزیزله مه لىییک. قالانلاریندان وارکن، ساغلیقلاریندا حؤرمت گؤسته ریب، و گئده نلرینین ایدئاللاریندان درس آلمالىییق. و گوندن گونه شفاهی متنلری کتبىله شلدیریب و بو ميللتین یادداشلارينى مکتوبلاشديرمالىيیق. هر کس بو یولدا بیر آددیم آتیرسا، بو یول داها گوجلو، داها قودرتلی اولار. اوستاد رحمان اسداللهىنین قارمانین سسی بوگون اوستراليیا´نین جزیره لریندن توتدو رئيال کانادا´نین تورونتو، مونترال، ونکوور و اوروپا´نین اؤلکه لریندن اوجالیر. بو صنعتکارین یاراتدیغی اثرلر و آذربایجانین موقاماتینین قودرتلی پارچالاریندان وئریلن نومونه لر بیر میللتین وارلیغینى عکس ائدیر. بوگون بو اوستادی باغریمیزا باسیب عزیزله مک بیزیم بورجوموزدر. بو گؤیون اولدوزلاری آزالمايیر
٬ ريال(؟) چونکو بیر میللتین وارلیق یولودور. میثال اوچون عاشیق عبدولعلىنین سازینین سسی کسیلسه ده، اونون اثرلریندن ايلهام آلان یئنی عاشیقلار ,عاشیق عبدولعلىنین ه یئنی پارلایان اولدوزلار یارانیر و بؤیله دیر "بو کروان اؤز یولوندان قالمیر. آخ نه اولوب بیر بیریمیزین جانینا دئشموشوک؟

بونا گؤره بوگون آذربایجان ديیاسپوراسیندا اولان اورگانلار و ميثال ایچون اودلار یوردو رادیيوسو کیمی بیر سس و یا تورنتودا فعاليیت گؤسته رن ، دوکتر براهنی و امکداشلاری آدینا ثبت اولان " بنیاد آذربایجان"، هامیسی بیر ميلی اورکئسترین پارچالاری و بیر کوتله نین دؤیولن قلبی و ترننوم ائدن نغمه کارلاری حئساب اولونور. بو ميللی اورکئستره هارمونی و بیرلیک داها اؤنه ملیدیر. بوگون یئنی نشر اولوب، یایيلان ژورناللار، گونده لیکلر، یئنی دوغولان مئديیالار، اولسون رادیيو یا تئلئویزيیون، آذربایجان میللتىنین وارلیغیندان سؤز آچانلاردان یاد ائتمه میز گره گدیر. تبریزده نشر اولان دیلماج ژورنالی اونلارین بیر نومونه سیدیر. دیلماج بوگون بیر میللتین مکتوب ادبيیاتینا آریرادی (؟) و بیر یئنی صحیفه آچدی.

بوگون انفورماسيیا عئلملرینین دؤورانیندا، فیکیرلر و اندیشه لر چوخ سورعتله دونیایا داغیلیر و اينتئرنئت وسیله سی ایله هر یئرده گؤرسه نیر. آذربایجان میللتی بو دیه رلی ايمکاناتدان یارارلانیب و اولدوغو قده ر ايستيفاده ائدیر. ائله بو گونلر مینلر آذربایجانلی ريال (؟) اونلار کی عئلمی اولاراق اؤز وارلیق و مدنیيتینى باشقا میللتلر کیمی معقول یوللارىیله ایزله یيرلر، حجت الاسلام عظیمی قدیم´ین یازیلارینی گؤروب و بو عاليمین اوره کدن قالخان سؤزلرینى آنلايیرلار. بو مئیداندا اينسانلارین حوقوقو نظرده آلینیر . بو عالیم ده آقای کروبىیه، کی اؤز همکاری حئساب اولونور، چوخ منطيقله دانيشیر و یازیر کی بو دفعه بیز شوعارلار اینانمادان، وئریلدیيی قووللارا عمل گؤزله ییریک و اؤز هوويیت و ميللی ديه رلریمیزین یولوندا ایشه دوام ائدیریک دورمادان.

دوغرودان دا هامی بیر جور فیکر ائتسه، داها اينسانلار آراسیندا سؤزون و دیسکورسون مقامی نه اولار؟. اونا گؤره ده چئشیتلی فیکرلرله بیرلیک تاپیب، محببتله یول گئتمک، اينسانین مدنی قودرتینین نيشانیدیر.

آیریملاردا بیرلیک تاپا بیلمه سک

یوز ایللرین قات دویونو آچیلماز

یئنی اوفوقلره اوچا بیلمه سک

بار وئرمه ده یئنه سولار گلن یاز

بوردا یئلی کی من برندا شیفرین(Brenda Shiffer) یئنی کتابینا ايشاره ائدیم. بو یازیچی کى کتابین هاروارد اونیوئرسیته سی 2002 نجی ایده نشر ائدیب، آذربایجان میللتىنین تاریخ بویو "هوويیت" و کیملیک چليشگىلرینه ايشاره ائدیب و یازیر کی آذربایجان میللتی تاریخ بویو عدیده موشکوللر و پروبلئملرله معروض اولورسا دا، هئچ زامان اؤز کولئکتیو هووییتیندن بیر ميللت اولاراق ال اوزمه میشدیر. حتتا پهلوی سولاله سینین لاپ شيددتلی خفقان و باسقی زامانی یئنه اؤز ميللی هوويیت، دیل ويجدانی، و جمعيیت عرقیچیایقی  مطرح ائتمیشدير.
کیمدیر کی ستارخان´ین، شئیخ محممد خيیابانى´نین و یا دئموکرات فيرقه زامانی یارانمیش آزادلیق آتموسفئرلرینى دانابیلسین؟ او زامانلار آز موددتده چوخ ایشلر گؤروندو و آیت الله میرزا عبدالله مجتهدی اؤز یئنی کتابیندا، "بحران آذربایجان" آدلی خاطيراتیندا او ايصلاحاتا ايشاره ائدیر. برندا شیفر کيتابینین 48 نجی صحیفه سینده بئله یازیر:

ريضا شاه چالیشیردی بیر ایرانلی ناسيیونالیسمی هامىیا تحمیل ائتسین. و دؤولتی هوويیتی یا فارسی هوويیتی بوتون ایران خالقلارىنین هوويیتی آدلاندیرسین . و دیگر دیل و مدنيیت صاحيبلرینى بو فارسی هوويیتده اریدسین و ايستيحاله ائتسین. بونا گؤره 1930 نجی ایلده آذربایجاندا چوخ یئرلرین آدینى فارسجا چئوردیلر. او یازیر کی: موعلليملر دؤولتی فيشار و زور ایله مجبور اولدولار کيلاسلاردا فارس بیلمه ین٬ درسه گلن اوشاقلارا فارسجا تعلیمات و پئداگوژی ایشلرینى ایره لىیه آپارسینلار. آمما بو ایش یئریمه دی. ريضا شاه آذربایجان میللتینى چوخ شيددتله تنبیه ائتدی. ريضا شاه خيیابانی حرکاتیندان سونرا کى 1920 نجی ایللر باش وئردی٬ آذربایجان ميللتی ایله دوشمنلیق تؤره تمیشدی. بو شاه اينتقام آلیردی. ائله بو زامان مؤوجود وضعییتین ضرورتینه گؤره آذربایجانین گؤرکملی تاریخچیسی، سید احمد کسروی بیر طرفدن چالیشیردی بیر آذربایجانلی اولاراق اؤز دیلىنین اوستروکتورلارینى آراشدیرسین و بیر هوويیت اؤزونه قاييل اولسون، بیر طرفده زامانین فاسيد و يیرتیجی حاکيملری ایله ال به یخه اولموشدو و دفعه لر اؤز یازیلاریندا و نوطقلرینده حاکيم آپاراتین فاسيد سیستئمیندن تنقید ائتمیشدی. کسروی زامانی ميللی اویانیش و کولتوره ل رونئسانس ، هابئله وارلیق کونسئپتی شووئنیستلرین توز تورپاقلارینا بورونموشدو. بیر طرفدن ده ميللتیمیزین ، خود کسروی یازدیغی کیمی، دؤرد نفردن اوچ نفری ساوادسیزیدی. بوگون انفورماسيیا اوتوبانلاری سبب اولوب یازیلار، سندلر، و چئشیتلی مدرکلر سورعتله الدن اله گزیب و اوزاقدا٬ یاخیندا میللتین الینه چاتسین. ائله بوگون بو اویانیش، بو دوشونجه لر و بو هوويیت شيناسلیق نظریيه لرىنین مطرح اولونماسی دونیانین موعيین وضعیيتیندن ناشی اولور. برندا شیفر میلیونلار آذربایجانلینی فارسلاشدیرماق پروسئسینه ايشاره ائدیب و اؤز کیتابیندا سید احمد کسروىنین ضيدد و نقیض یازیلارینا دا ايشاره ائدیب و چوخ اطرافلی بو ساحه ده معلومات وئریر.

آمما تاریخ چارلی چاپلین دئمیشکن بیر عدالت و اينسان پرور قاضی کیمی اؤز صحیفه لرینده قیزیل سویونان داستانلاری و واقيعه لری یازیب و گؤزه ل آخير عاقيبت یاراتدی. او دئسپوتیک سولاله زامانی 4 میلیون آذربایجانلی اگر ائولری، زمیلری، بوغدا آنبارلاری یاندیریلدی، تبریز´ین مئیدانلاریندا تورکی کیتاب یاندیرما جشنلری توتولدو، بوگون 30 میلیونا یاخین آذربایجانلی باشی اوجا
٬ آنلی آچیق اؤز کؤکلری اوسته دورماغا چالیشیر و اؤز هوويیت پارچالارین بیر یئره توپلايیر. ميللی ديه رلر توز تورپاق آلتیندا قالسا دا، تورکی کيتابلار قالاق قالاق یاندیریلسا دا، ميللی وارلیق آرادان محو اولابیلمز. او کيتابلارین کؤزلریندن بوگون بیزیم مدنییتیميز رونئسانس حالیندادیر. بو یولو سئچیب و گئده نلرین سایی گوندن گونه آرتیر. بو یول وارلیق یولو، صولح یولو، بیر ميللتین مدنیيت و کرامت یولودور. اونا گؤره بوگون آذربایجان´ین دیلىنین یئنی اوفوقلره قالدیریلماسی بو مدنيیتین ساتینی (؟) آلماق کیمیدیر. بو یول چوخ بیر زولال و آیدین یولدور. اونا گؤره بورادا دورولوق وار٬ بولانماق یوخ.

یئرسیز یئره اوخ آتمالار نه گره ک

کؤزمک هله باغلامامیش یارامیز

بیر داملا سئوگىیه حسرتکن اوره ک

نه دن بئله بولانیقدیر آرامیز.

فردی هوويیت هر اينسانا کرامت معناسینی جانلاندیریر. او کرامت کى بیر سیرا عاليملر اونو اينسانین ايلاهی و ايرثی حاقلاریندان بیلیرلر. بو حاققین بیرینجیسی آنا دیلینین حؤرمتیدیر. آنا دیلی هر اينسانا بیر ریشه حئساب اولونور. اينسان بیر کوتله وی مووجود اولاراق اؤز ائلىنین تاریخی٬ عادت عنعنه لرینی بو دیلی ایله بیان ائدیر و اؤز مدنيیت و وارلیغینى دونیا مدنيیتینه باغلایير. بو کرامت بیر میللتین ميللی وارلیغینى گؤسته ریر . آنا دیلی لکه له نیرسه، ائله بیر کی بیر اينسانین کرامتینه توخونولور. (Implicit dignity)
ميللی دیه رلر سیستئمینى چئشیتلی عئلملر آراشدیریب و هر بیر عئلمی ساحه ده، میثال ایچون پيسیکولوژی یا روان شيناسلیق و سوسیولوژی یا جاميعه شناسليق و آنتروپولوژی یا اينسان شيناسلیق ، هره سى بیر باخیمدان بو مووضوعنو آراشدیریب و بو دیه رلر و ارزيشلرین اهمیيتینى آیدینلادیرلار. بوگون بو دیه رلر بیزیم شئعر، ادبيیات، اینجه صنعت، و یازیلی ادبيیاتیمزدا زولالییتله گؤزه ديیر و آذربایجان میللتىنین یونیک کاراکتئرلرینى گؤسته ریر. بو دیه رلر سیستئمی بوتون ايجتيماعی ساحه لرده آذربایجان ميللتی ایله یاشايير. بو دیه رلر ایش ، یارادما، چالیشما ساحه لرینده اؤزونو گؤسته یر و بو ميللتی بیر چالیشان و یارادان بیر میللت کیمی تانیتدیریر. چالیشقان میللت باشی اوجا اولماقلیغی و یادلارا باش ايمه مه مه يی اؤزونه بیر ميللی دیه ر سانیر. ائله بو همان کرامت و فردی هوويیتدن نشات تاپیر. هر میللتین " سؤزچوسو"، " "دوشونن بئینی" و او ميللتی دونیا راداریندا عکس ائتدیره ن، او ميللتین دیلی و یاراتدیغی مکتوب اثرلریدير. ميللتلر دیل چشمه سی ایله اؤز تاریخی ریشه لرینى سوواریب، و وارلیقلارینى بو گونه دک چاتدیریبلار. آذربایجان ميللتی بیر تورک ریشه لی و تورک دیللی ميللت اولاراق دیل شيناسلیق عئلمىنین تاکسانومی (
Taxonomy) یا طبقه بندی سینده اؤزو بیر دیل عاييله سی ایچینده یئر تاپیر. دونیا شؤهرتلی تاریخی دیل شيناس، مریت روهلن، اؤز دیه رلی اثرینده، "دیلین ریشه لری تاریخده" The Origin of Language, آذربایجان ميللتىنین تورکی دیلینى ایضاحاتلا تشریح ائده ر.**

*-کولتور کلمه سی حاققیندا بو قلم صاحبیندن نشر اولونان کيتابا، "رساله ای در باب فرهنگ" موراجيعه ائده بیلرسیز. و یا بو اینتئرنئت نيشانه سینده www.dadizade.blogspot.com اونو گؤره بیله رسیز.

_شیفر، برندا ، "ایران و آذربایجان ميللیتىنین هوويیت چلئنجی" هاروارد اونیوئرسیته سی.

Iran and the Challenge of Azerbaijani  The Challenge of Azerbaijani Identity, Borders and Brethren,
Brenda Shaffer, Harvard University Press, 2002
_**
ضیيا گؤی آلپ اؤز معروف اثرینده،" تورکچولويون اساسلاری" بو ساحه ده چوخ عئلمی اولاراق نظر وئریبدی.
_مریت روهلن، ریشه یابی زبان مادری 
    Merit Ruhlen,

 


 

 

برگشت به بيوگرافی